Çok sık raslanır, travmanın önem ve biçimine göre değişik biçimlerde ortaya çıkarlar. Bazı durumlarda röntgen filmiyle bile teşhis güçtür. İlaç tedavisi, cerrahi tedavi ve protez tedavisinin zamanı ve uygulanış biçimi 2 etmene bağlıdır: Travma kökenli bozunun biçimi; klinik görünümü.

NEDENLER

Kazalara bağlı travmalar

Çoğunlukla üst çenede ön dişleri etkiler ve özellikle çocuklarda gözlenirler. Erişkinlerde de, ipliği dişle kesme gibi alışkanlıkların küçük travmalar oluşturduklarını belirtmek gerekir. Genellikle, dolaysız travma sözkonusudur; ama 2 diş kemerinin birbirine çarpması gibi dolaylı travma da olabilir. Otomobil kazaları, özellikle yüzü otomobilin ön camına vurma, çoğunlukla dişlerde ve yüzde travma kökenli bozunlara yolaçar.

İşlevsel travmalar

Dişlerini gıcırdatan (bruksizm) kişilerde ve dolgu tedavileri ya da protezleri iyi yapılmamış olan kişilerde gözlenir.

ÇEŞİTLİ BOZUNLAR

Sorumlu travmaların çokluğu gözönüne alınırsa, gözlenen bozunlar çok çeşitlidir. Başlıcaları arasında şunlar sayılabilir: Ezikler; çıkıklar, içe batmalar; çatlaklar; diş tomurcuğu travmaları; kırıklar; dişeti aşınmaları.

Ezikler

Tek ya da tekrarlamış küçük bir travmadan sonra diş-diş yuvası bağında oluşan bozunlardır. Klinik belirtisi, dişlerin birbirine değmesiyle artan ve çiğnemeyi güçleştiren kendiliğinden ağrılardır. Diş hafifçe oynayabilir. Elle muayenede ya da parmakla vurarak muayenede ağrir.

Bazen kolayca düzelebilir, ama ihtilatlar da görülebilir: Diş ölümü; granülom ya da diş destek dokusu kistleri oluşumu; içe batmalar; dönmeler.

Röntgen filmiyle, kırık olasılığı bir yana bırakılmalıdır.

Tedavi dişi gözlemeye dayanır. İhtilat durumunda tedavi ihtilata yöneliktir.

Çıkıklar

Diş çıkığı, dişin diş yuvasından az ya da çok ayrılmasıdır.

Diş az ya da çok hareketlidir; yer değiştirebilir.

Vurunca ve dokununca ağrır. Röntgen filminde diş-diş yuvası bağının da etkilendiği görülür.

Diş, tedavi edilmezse çürür ve enfeksiyonlara bağlı ihtilatlar ortaya çıkar.

İkinci bir çıkık biçimine «tam çıkık» adı verilir. Tam çıkıkta diş.yuvasından bütünüyle çıkmıştır; yerine oturtmayı denemek için, yuvasına yerleştirilir ve öteki dişlere dayandırılarak yerinde tutulur.

Diş çıkığı teşhisi koymak için, öteki diş travmaları olasılıkları bir yana bırakılmalıdır.

Tedavi, dişi yerine oturtmaya ve bağlamaya, sonra da hareketliliği ve dişözü canlılığını düzenli olarak gözlemeye dayanır.

Taç parçası kırığı.

Üst kesici diş açısı kırılmıştır.

İçe batmalar

Dişin ekseni yönünde etki eden dolaysız bir travma sonucunda, bir ya da birçok dişin kemik içine girmesi sözkonusudur.

Diş az ya da çok hareketli ve ağrılıdır. Görülmeyebilir, hattâ bütünüyle kemiğin içine gömülmüş olabilir. Dişin karşısındaki mukoza ve deride, kan toplanması sonucu bir morarma oluşur. Röntgen filmi, dişin konumunu saptamaya yardımcı olur.

İçe batmalarda hemen her zaman doku ölümü (nekroz) olup olmadığı gözlenir. Çoğunlukla diş kendiliğinden dışarı çıkar ve iltihaplanmalar oluşabilir.

Küçük içe batmalarda tedavi, ilgili dişlerin kanallarının doldurulmasına dayanır.

Çatlaklar

Özellikle aşırı kireçleşmiş dişlerde oluşur. Çoğunlukla gözle görülür klinik belirti yoktur ve röntgen filmi bir şey göstermez. Ağrılar günlerce sürüp, sonra kesilir: Bunlara yüzeysel çatlaklar denir. Derin çatlaklar, dişözüne kadar ulaşan çatlaklardır. Ağrılar sürekli, şiddetli ya da kesintilidir.

Çatlakların evrimi, ya dişin kırılmasına ya da dişözünün doku ölümüne doğru olur.

Ayırıcı teşhiste, diş kırıkları olasılıklarının bir yana bırakılması gerekir.

Yüzeysel çatlakları tedavi etmek için canlılıkları korunur ve çatlak doldurulur. Derin çatlaklarda, dişözü çıkarılır ve kaplama yapılır; ama çoğunlukla dişi çekmek zorunda kalınır.

Diş tomurcuğu travmaları

Ender raslanırlar; geçici dişler aracılığıyla kalıcı dişlerin tomurcuklarında ortaya çıkarlar. Kalıcı diş tomurcuğunun, çıkmış ya da kırılmış geçici diş kökü tarafından «delinmesi» ile oluşurlar.

Klinik belirtiler geçici diş çıkığı ya da kırığınınkiyle aynıdır; teşhis koymak için röntgen filmi çekmek gereklidir.

Diş tomurcuğu travmalarının evrimi önceden kestirilemez. Kalıcı dişlerde biçim bozukluklarına ya da gelişme bozukluklarına neden olabilirler. Hastanın yaşına göre, taç parçasına ya da diş köküne zarar verirler:

— 2 yaşından küçük çocuklarda, bozukluk taç parçasındadır dişte yalın bir lekeyle ya da biçim değişmesiyle belirir;

— 2-5 yaş arasındaki çocuklarda, bozukluk köktedir; taç parçası ve kök eksenleri arasındaki açının kapanmasıyla belirir.

Bu bozulmuş kalıcı dişler, çıkma (sürme) güçlüğü gösterebilirler: Diş kemeri üstünde normal yerlerini bulamadıkları için, çene kemiği içinde gömülü kalmaları; başka yerde, yani diş kemeri üstündeki normal yerlerinden uzakta çıkmaları.

Röntgen filmi aracılığıyla bütün öteki travmaların ayırdedilmesi gerekir.

Tedavinin temeli, özellikle kalıcı diş tomurcuğunun enfeksiyona uğramasını önlemek amacıyla, travmaya uğramış geçici dişin çekilmesidir.

Kırıklar

Diş kırıkları, dişin sert dokularındaki süreksizliklerdir. Kırık çizgisinin üstündeki çeşitli yerleşimleri, dişin korunmasında bazı sorunlar çıkarır.

Taç parçasındaki yalın kırıklar

Kırık çizgisi dişözüne ulaşmamıştır.

Kırık yalnızca mineyi ilgilendiriyorsa, hasta yalnızca dişin az ya da çok keskin kenarlarının neden olduğu bir sıkıntı duyar. Kırık fildişi tabakasını ilgilendiriyorsa, diş, dokunulduğunda ağrır; soğuğa, şekere ve sıcağa duyarlıdır. Çiğneme ve konuşma güçleşmiştir.

Çoğunlukla,çıkıntıların kesilmesi(mölaj) yardımıyla, birkaç haftada herşey yoluna girer. Ama dişözü ölümü de ortaya çıkabilir.

Mine kırıklarında, tedavi yalın bir parlatmaya (polisaj) dayanır. Fildişi tabakası kırıklarında, yüzeysel bir yakma (koterle) ve geçici bir dolgu yapılabilir. Tedaviyi izleyen dönemde haftalarca, hattâ aylarca, dişin canlılığını gözlemek gerekir.

Taç parçasındaki derin kırıklar

Bu durumda kırık, dişözü odacığına kadar ulaşır. Dişte çok şiddetli, yayılan bir ağrı vardır. Ağrı kendiliğinden oluşur ve soğukla artar. Kırığın yüzeyinde pembe bir leke görülür: Dişözü.

Tedavi edilmezse, dişte doku ölümü ve kangrenleşme başlayacaktır.

Erişkinde tedavi, dişözünü çıkarmayı ve kanalları doldurmayı kapsar.

Çocuklarda, kaplama yapılarak dişözünün canlılığı korunmaya çalışılır. Hasta sık sık denetlendikten sonra, kalıcı bir dolguyla tedavi tamamlanır.

Taç parçası-kök kırıkları

Diş, çiğneme sırasında ağrır. Muayenede diş çatlak bulunur; çünkü bu tip kırıklarda, kırık parça, bağlar tarafından tutularak her zaman yerinde kalır. Bazı hastalarda, dişözü de zarar görmüşse, ağrılar dişözü iltihabındaki (pülpit) gibi çok şiddetli ve kendiliğindendir. Röntgen filmi, kırık çizgisi düzeyinin görülmesini sağlar.

Tedavi edilmezse, dişözü kangrenleşir.

Kırık, kök boynuna yakınsa, uygun bir hareketsiz protez koyabilmek için kanalları tedavi etmek ve doldurmak gerekir (kırık, kök boynuna yakınsa) . Kırık, kök boynuna uzaksa, diş çekilmelidir.

Kök kırıkları

Diş, çiğneme sırasında ağrır ve diş-diş yuvası eklemi iltihabı belirtileri gösterir.

Kökün orta üçte bir ya da üst üçte bir bölümünde yerleşen kırık çizgisini gösteren röntgen filmi, teşhisin başlıca öğesidir.

Tedavi edilmezse, dişözü kangrenleşir.

Kırık orta üçte birde yerleşmişse ve diş canlı ise, ya dişe öteki dişlere dayandırılarak bir sağlamlık kazandırılır, ya dişe ince bir tel geçirilir ya da diş çekilir. Kırık alt üçte birde yerleşmişse, bu bölüm cerrahi girişimle çıkarılır ve kanallar doldurulur.

Birleşik kırıklar

Dişin birçok kırıkla parçalanmasıdır. Tedavinin yönü yalnızca röntgen filmiyle saptanır: Dişin kırık parçaları çıkarılır.

Aşınmalar

Dişlerin mekanik aşınması, tekrarlanan sürtünmelerle önce minenin, sonra da fildişi tabakasının yavaş ve ilerleyici biçimde yitmesidir.

Birleşik görünümlü, parlak, cilalı bozunlar yalnızca muayenede görülür; bu bozunlarm yerleri değişiktir: Kesicilerin kenarı; köpekdişlerinin ucu; azı dişlerinin örtücü (yatay) yüzleri; kök boynu; hattâ kesici dişlerin dış yüzleri ve dil yüzleri. Yalnızca hızlı aşınma durumunda sıcak, soğuk, şeker ve asitlerin oluşturduğu ağrılar belirir.

Şiddetli aşınmalarda, bozunlar dişözüne ulaşır ve dişözü iltihaplarına, dişözü ölümüne neden olurlar.

Bozunların birleşik ve parlak görünümü, aşınmaların çürük bozunlarından ayırdedilmesini sağlar. Aşınmalar, kök boynu aşınmalarından da kesin olarak ayırdedilirler.

Tedavi koruyucu amaçlı olabilir:

— çocuklarda, birbirine karşıt dişlerin temas anormalliklerinin düzeltilmesi;

— erişkinlerde mesleksel bazı alışkanlıkların ortadan kaldırılması;

— uygun protezler yapılması.

Ama yüzeysel bozunlar karşısında hafif bir

Aşınma. Dişetinin tahrişiyle dişlerin niteleyici aşınması.

fırçalama (brosaj) ya da yüksek frekanslı akım uygulanabilir. Derin aşınmalarda, bozunu tıpkı bir çürük gibi tedavi etmek gerekir. Öteki dişleri korumak için de, eksik dişler tamamlanmalıdır.

Özellikle azı dişlerinin eksikliği, anormal biçimde aşınan ön dişler için zararlıdır.

Gözyuvarı yarası olarak da adlandırılan bu duruma sık raslanır. Çeşitli yaralayıcı etkenlere bağlı olabilir: İş kazası; patlayan araba cami; kavga (şişe kırığı, bıçak); tüfekler, oklar, üfleyerek ok atan kamışlarla, v.b. oynayan çocukların yolaçtığı kazalar. Genellikle ön ve arka bölüm yaralanmaları görülür. Ayrıca hem arka, hem ön bölüm yaralanmış olabilir.

Çeşitli derecelerde bir saydam tabaka yarası,

saydam tabaka yarasından iris yarası ya da fıtığı, bir billur cisim yarası, bir kirpiksi cisim yarası bulunabilir.

Biçimleri

Saydam tabaka yarası

Noktasal olabilir ya da saydam tabakayı en geniş çapında boydan boya aşabilir; hattâ bazen, saydam tabakada bir madde yitimi olabilir. Kazadan hemen sonra yaralı, bulanık görmeden ve değişik şiddette ağrılardan yakınır. Yarıklı lambayla muayene, saydam tabaka yarasını kolaylıkla ortaya çıkarır. Bazen delinmeyi teşhis etmek daha güçtür. Bu durumda flüoresein testi yapılır: Göze bu boyadan bir damla damlatıldıktan sonra yarıklı lambayla muayene, boyayıcıyı yaradan uzağa iten saydam sıvı çıkışını gösterir (Seidel belirtisi).

İris bozunları

İris de darbeyle yaralanabilir; ama çoğunlukla iris, saydam tabaka yarasından fıtıklaşır.

Billur cisim bozunları

Bir ön bölüm yarası nedeniyle billur cismin de yaralanmasına sık raslanır. Hemen ortaya çıkan, önemi noktasal matlıktan, ön odaya bol miktarda billur cisim maddesi geçmesine kadar değişen bir katarakt biçiminde belirir.

Kirpiksi cisim bozunları

Darbe kirpiksi cisme özellikle, yara saydam tabakadan taşıp hem saydam tabakayı, hem de göz-akını ilgilendirdiği zaman ulaşır. Kirpiksi cisim yaraya doğru fıtıklaşabilir ya da ön odaya kan oturmasına (hifema), camsı cisme kanamaya (ya da ikisine birden) yolaçabilen bol bir kanama görülebilir.

Ön bölüm yaralarının onarımı

Ameliyat mikroskobu altında, elden geldiğince çabuk (kazayı izleyen ilk saatlerde) yapılmalıdır. Son derece ince bir iş olan bir ön bölüm yarasını onarma, yaralı dokuların 10-40 kez büyütülmesini sağlayan ameliyat mikroskobu kullanmadan yapılamaz. Kuşkusuz, girişim genel anestezi altında yapılmalıdır.

Saydam tabaka

Çok düzgün olarak tek tek dikişlerle ya da yara çok çizgiselse sürekli dikişlerle, çok ince ipek ya da naylon ipliklerle onarılmalıdır. Günümüzde kullanılan en ince iplikler 20 mikron, yani 2/100 mm çapındadır.

İris

Çoğunlukla fıtıklaşmış bölümü düzeyinden, çevresel ya da bölümsel iris çıkarmayla (iridekto-mi) yapılarak kesilir.

Billur cisim

Billur cisme karşı tutum, kataraktın önemine göre değişir. Yerel matlıklı, çok küçük bir yaraya dokunulmamasma karşılık (şişen tam bir kataraktla karşılaşıldığında yeniden girişimde bulunmak gerekir), apansızın tam olarak yerleşmiş kataraktta, özellikle ön odada kütleler de varsa, gözyuva-rmdaki yara iyileşir iyileşmez katarakt çıkarılmalıdır.

Kirpiksi cisim

Elden geldiğince dokunmaktan kaçınmak gerekir. Bununla birlikte, bir fıtık varsa çıkarılmalıdır. Ön oda kanaması, elden geldiğince çok.kan boşaltmak için serumla yıkanmalıdır. Kirpiksi cisim ya da gözakı yarası oldukça gerideyse, ağ tabakanın zarara uğramasından çekinildiğinde, ağ tabaka ayrılmasını önlemek için pıhtılaştırmalar yapılır. Girişim şunlarla sonuçlanır:

— iris ile saydam tabaka yarası arasında yapışıklıklar oluşmasını önlemek amacıyla, serum ya da bir hava kabarcığıyla ön odanın yeniden oluşturulması; delici darbe nedeniyle gözyuvarı içine mikrop girmesi sık raslanan ve çok tehlikeli bir durum olduğundan, sümüksel zar altına iğneyle antibiyotik verme.

Ameliyat sonrası bakım yatakta dinlenmeyi (günümüzde onarma girişimlerinin başarıldığı bu süreyi kısaltmıştır), yerel ve genel bir enfeksiyonun önlenmesini (antibiyotikli göz damlaları, genel antibiyotikler, tetanosa karşı serum tedavisi) kapsar. Herşey yolunda gittiği zaman yaralı, kazadan 10 gün kadar sonra hastaneden çıkar. Ama işlevin yeniden kazanılması ve niteliği konusunda kesin karar, çoğunlukla ancak birkaç ay sonra verilebilir.

Arka bölüm yaraları

Hemen her zaman gözakı yarasına eşlik eden damar tabaka-ağ tabaka-camsı cisim bozunu nedeniyle son derece ciddidirler.

Damar tabaka ağ tabaka camsı cisim bozunu

Damar tabaka bozunu

Gözakmdaki yırtıktan koyu renkli damar tabakanın görülmesiyle ortaya çıkar. En çok damar tabaka fıtıklaşmasına yolaçar. Ayrıca, bu tabaka çok damarlı olduğundan, her yara çoğunlukla camsı cisim içi bir kanamaya yolaçar.

Ağ tabaka bozunu

Ağ tabaka darbe etkeniyle yaralanıp, yırtılmış olabilir;

Bu durum ağ tabaka ayrılmasına yolaçabilir.

Camsı cisim bozunu

Camsı cisim yaradan çıkabilir ya da kanayabilir.

Arka bölüm yaralarının onarımı

Ön bölüm yaralarının onarımı gibi erken ve titizlikle yapılmalı, kesilmesi gereken fıtıklaşmış camsı cisim dışında, derin zarlara elden geldiğince dokunulmamalıdır. Gözakı yarası ağız ağıza, tek tek naylon dikişlerle kapatıldıktan sonra, yara çevresine pıhtılaştırmalar (soğukla tedavi) uygulanır.

Daha sonra,ya bir gözakı çöktürmesi yapılarak ya da sentetik gereçle ağ tabakayı olası bir yırtık düzeyinde damar tabakaya yapıştıracak biçimde, yara düzeyinde bir gözakı çöktürmesi gerçekleştirilir.

Ameliyat sonrası bakım hemen hemen ön bölüm ameliyatlarıyla aynıdır: Ameliyat sonrası enfeksiyonun önlenmesi; biraz daha uzun süreli, ama yeni yöntemlerle gene de kısalmış olan yatakta dinlenme.

Sık görülürler ve çeşitli travmalara (yumruk, tenis ya da golf topu, iş kazası, v.b.) bağlı olabilirler.

Ön odanın etkilenmesi Kanama

Ön oda kanaması (hifema) çok az miktarda, yalnızca altta bir hilal biçiminde olabilir ve iz bırakmadan hızla geri emilir. Bunun dışında, bütün ön odayı dolduran ve bir göz içi yüksek basıncıyla birlikte olabilen bir pıhtı sözkonusu olabilir. Bu durumda, vakit geçirmeden ameliyatla boşaltılması gerekir. Çünkü boşaltılmazsa saydam tabakayı kaplayabilir ve bunun tedavisi çok güçtür.

İris bozunları

Yarıklı lambayla gözbebeği kenarında küçük çıkıntılar biçiminde görülebilen ve gözbebeği büyümesine yolaçan iris büzücü kası yırtıkları sözkonusu olabilir. Bunun dışında iris, kirpiksi cisim üstündeki kökünden ayrılabilir (irido-diyaliz). Bu ayrılma fazla değilse, özel tedavi gerektirmez. Ama fazlaysa, iris görme ekseni içine gelir; o zaman ameliyatla normal yerine dikilmesi gerekir.

Billur cismin etkilenmesi

Delici olmayan göz travmaları billur cisimde özellikle iki bozuna yolaçar: Billur cisim tam çıkığı ve tam olmayan billur cisim çıkığı; delici olmayan travma sonrası katarakt.

Billur cisim ister ön odaya, ister camsı cisme, ister geriye ya da yana çıkmış olsun, tam çıkık kolay teşhis edilir; tam olmayan çıkık bir muayene gerektirir. Bu durumda ön oda derinliğinin düzensizliğine, saydam tabaka arka yüzü ve billur cisim ön yüzü arasındaki kesin paralelliğin yitmiş olmasına, bayrak gibi dalgalanan irisin titreşimine (iri-dodonesis), camsı cismin ön odaya çıkıntı yapmasına çok büyük önem verilir.

Camsı cismin, ön odaya çıkması, göz içi yüksek basıncına yolaçtığı için hemen ameliyat gerektirir. Bunun dışında, arkaya tam ve tam olmayan çıkıklar, ancak görme rahatsızlığı önemliyse ya da ikincil bir glokom ortaya çıkarsa ameliyat edilmelidir.

Çıkık camsı cisim, hastaların. çoğunda çıkarılmalıdır.

Delici olmayan travma sonrası katarakt

Kazadan hemen sonra ya da birkaç gün sonra ortaya çıkabilir. Gül ya da eğreltiotu biçiminde özel bir dizilişi olan ön ya da arka kılıf matlıkları sözkonusudur. Bu kataraktı izleyen görme azalması önemli olduğu zaman, katarakt ameliyat edilmelidir.

Camsı cismin etkilenmesi

Delici olmayan göz travmaları sırasında, camsı cisim kanamalarına sık raslanır. İlaç kökenli camsı cisim içi kanamalar gibi, önemsiz olduğunda bir dumanlanma duygusuyla, fazla olduğunda da tam bir görme yitimiyle belirir. Yatakta dinlenmeyle ve kanama durdurucu ilaçlarla tedavi edildiğinde ya birkaç günde geri emilir ya da kalır. Geri emilmesi durumunda, camsı cismi berraklaştırmayı denemek için, ağ tabakaya soğukla tedavi uygulama önerilmiştir. Bu tedavi, bir yıkamanın ve camsı cisim gene de berraklaşmazsa bir camsı cisim aktarımı ameliyatının birinci aşaması olmalıdır.

Damar tabaka ağ tabaka bozunları

Gözyuvarı zedelenmesi damar tabaka ve ağ tabaka bozunlarına yolaçabilir.

Damar tabaka bozunları

Damar tabaka yırtığı en önemli bozundur; I ya da 2 görme siniri diski çapında, görme siniri dis-kiyle eşmerkezli kanamalı beyaz bir hilal biçiminde görülür. Kanamadan sonra az ya da çok renkli beyaz bir nedbe kalır. Bu nedbe, görme siniri dis-ki-sarı lekearası bölgedeyse az ya da çok önemli ve kalıcı. bir görme keskinliği azalması olabilir.

Ağ tabaka bozunları

Ağ tabakanın merkez ve çevre katlarında görülebilirler.

Merkezi ağ tabaka bozunları

Merkezi ağ tabakada bazen, görme keskinliği azalmasının eşlik ettiği beyaz ve çizgili bir ödem görülebilir. Yatakta dinlenme ve damar genişletici ilaçlar, genellikle yeterli bir görme işlevi kazanılmasıyla birkaç günde iyileşmeyi sağlarlar. Daha seyrek olarak, bazı hastalarda kalıcı görme keskinliği azalmasıyla birlikte arka kutba bir pigment göçü saptanır.

Çevresel (periferik) ağ tabaka bozunları

Çevresel ağ tabakada kan yayılmaları ya da beyaz bir ödem görülebilir. Daha seyrek olarak hemen ortaya çıkan bir ayrılma ya da yırtık söz konusudur. Bu arada ödem ve kanamanın, ikincil olarak bir ayrılma kaynağı olabilecek bir çevresel ağ tabaka yozlaşmasını hazırlayabileceği unutulmamalıdır. Bu bozunlar dinlenmeyle, kanama ve ödeme karşı ilaçlarla ve sistemli, koruyucu soğukla tedavi uygulamasıyla tedavi edilmelidir.