Buluğ Çağının İlk Belirtileri

Bu dönemde kızların vücudunda oluşan fiziksel değişikliklerin temel sorumlusu östrojen hormonudur. Buluğ çağının ilk belirtisi genellikle memelerin belirginleşmesidir ve meme gelişiminin bazı işaretleri sıklıkla buluğ çağının gerçek anlamda başlamasından önce ortaya çıkar. Yani bazı kızlarda memelerdeki değişiklikler 8 yaş kadar erken dönemde başlar; fakat süreç o kadar yavaş işler ki buluğ çağının diğer belirtileri en azından bir yıl süreyle gözle görülür hale gelmeyecektir. Meme başı çevresindeki pembe alan (areola) ile birlikte meme başının altındaki doku da yavaş yavaş büyür. Başlangıçta meme başı düzdür; ancak buluğ çağı ilerledikçe belirginleşir.

Pubik kıllar, memelerin fark edilir derecede büyümeye başlamasından yaklaşık bir yıl sonra ortaya çıkmaya başlar. Başlangıçta genellikle ince ve düzdür; ama zaman içinde rengi koyulaşır, daha kalın ve kıvırcık hale gelir. Genellikle saç renginden biraz daha koyu renklidir.

Bir kızın birdenbire boy attığı dönem, pubik kılların ortaya çıkmaya başladığı dönemdir. Uzamanın en hızlı olduğu dönemde kızlar yılda 8 cm boy atabilir. Büyüme atağı genellikle 2,5 yıl sürer ve “çevreden merkeze doğru” gelişir. Yani ilk olarak el ve ayaklar büyür; bunu kollar ve bacaklar izler. Sıra omurgaya ve son olarak da kalçalar ile pelvise (leğen) gelir; sonuçta kadınsı bir görünüm ortaya çıkar.

Bu büyüme öylesine hızlı olabilir ki kemiklerde ağrı hîssedilebilir; büyüme ağrıları gerçekten de vardır ve özellikle de bacaklarda ortaya çıkma eğilimi gösterir. Bazen cilt altında olup bitenlere dayanamaz ve sonuç olarak özellikle memeler, uyluk ve kalçalar üzerinde çatlaklar oluşur. Bunlar insanı telaşlandırsa da birkaç yıl içinde yavaş yavaş solar.

Östrojen kas ve vücut yağında artışı uyarır. Bu yaşlarda bir kızda hatların yuvarlaklaşması normaldir. Östrojen yağ ve ter bezlerini de daha aktif çalışmaları için uyardığından vücut kokusunun güçlenme sine, ciltte yağlanma eğilimi ve akneye yol açar,

Kızlar açısından buluğ çağının en önemli olayı olan âdetler bu sürecin bütünü içinde oldukça geç dönemde genellikle büyüme atağının sonlarına doğru başlar. İngiltere’de âdetlerin ortalama başlangıç yaşı 13′tür ama 11-15 yaş aralığında başlayan âdetler normaldir.

En iyi arkadaşının şık bir sutyen taktığını gören bir kızın da buna heveslenmesi son derece doğaldır ve arkadaşlarındaki değişiklikleri eşzamanlı olarak kendinde görememek büyük bir endişeye ve kıskançlığa neden olabilir. Ancak gerçek şu ki buluğ çağı bireysel bir 74 süreçtir ve kızlar arasında büyük değişkenlikler olabilir. Bir kız 11 yaşında âdet görmeye başlarken diğerinin neden 15 yaşına kadar beklemesi gerektiği genellikle bilinmez. Fakat zamanlama ailevi olabilir. Eğer annenizde âdetler erken yaşta başladıysa sizde de erken başlaması olasılığı yüksektir. Buluğ çağının başlangıcı kiloya da bağlıdır. Kızlarda büyüme atağı vücut ağırlığı 30 kg’a ulaşıncaya kadar başlamaz. Âdetler de genellikle bir kız 47 kg ağırlığa ulaştıktan sonra başlar.

Buluğ çağının 150 yıl öncesine göre çok daha erken başlamasının nedeni beslenmenin daha iyi olmasıdır. Ancak son 50 yıl içinde buluğa erme yaşı az çok sabit kalmıştır; yani okumuş olabileceklerinizin tersine daha erken döneme kaymamıştır. 7 yaşında olup da memeleri gelişen çocuklar olduğu bildirilmekteyse de bunlar büyük oranda aşırı kilolu kızlardır ve görünür hale gelen meme dokusu değil yağ dokusudur. Ne yazık ki düşük kiloda kalmaya çalışan kızlarda gördüğümüz yeme bozuklukları tam tersi bir sorun olan âdetlerin geç başlamasıyla giderek daha sık karşılaşmamıza neden olmaktadır.

Ovulasyondan sonra yumurtalıklar östrojon ürotrneyi sürdürürken ek olarak progesteron da üretmeye başlar. Her iki hormonun da düzeyi âdetin başlamasından bir hafta öncesine kadar yükselir; daha sonra yumurta dölienmemişse hormon düzeyleri düşer. Kritik düzeyin altına indiklerinde dölyatağının iç yüzeyi dökülerek âdet kanamasını başlatır.

Östrojen ile progesteron yalnızca dölyatağı dokusu üzerinde etki göstermez; kadın vücudunun hemen her yerinde etkisi vardır. Buluğ çağı başladıktan sonra bu iki hormonun gelecekteki 40 yıl içinde kadının yaşamında önemli etkisi olacaktır; bunlar yalnızca doğurganlık açısından değil, aynı zamanda fiziksel ve duygusal sağlık durumu üzerinde de önemli rol oynar.

Normal olan nedir?

Âdet kanaması sırasında kaybedilen ortalama kan miktarı 60 ml’dir (yaklaşık bir kahve fincanı kadar). Bu çok fazla değilmiş gibi görünebilir; azıcık kan bile uzun bir yol kat edebilir; özellikle de beyaz keten pantolon giyiyorsanız! Âdetlerinizin normal, hafif ya da şiddetli seyrettiğine karar vermeniz çok zor olabilir. Ne de olsa kadınların birbirlerinin hijyenik pedlerini incelemek gibi bir alışkanlığı yoktur. Ancak genel kural olarak kanamanın en şiddetli olduğu ikinci ve üçüncü günlerde âdeti ortalama düzeyde olan bir kadın yaklaşık 4 saatte bir ped değiştirme gereksinimi duyar. Eğer yoğun kanamalar için kullanılan bir pedi 2 saat sonra değiştirmeniz gerekiyorsa ya da tampon veya kullandığınız ped kısa süre içinde sırılsıklam oluyorsa veya büyük pıhtılar geliyorsa âdet kanamanız normalden daha şiddetli geçiyor demektir.

Hijyenik pedler/tamponlar

Kullandığınız hijyenik pedin türü büyük ölçüde kişisel tercihe bağlıdır ve âdetleri yeni başlamış genç kızlar da dahi! her yaş grubundan kadına uygun tampon vardır, Ancak tampona alışmak zaman alabilir; bu yüzden yaz tatiline çıkıp bikinimi nasıl giyeceğim dîye kara kara düşünmeden önce tampon kullanmaya başlayın. Cinsel birleşme yaşamadıysanız tampon yerleştirmek himeni gerebileceği için canınızı fazlasıyla yakabilir. Çok küçük aplikatörsüz tamponlar başlangıç için iyidir ve bunlara bir kez alıştıktan sonra emici gücü yüksek olan daha büyük tamponlara geçebilirsiniz.

Tamponlar tehlikeli olmamakla birlikte özenli kullanılmaları önemlidir. Zira olması gerektiğinden daha uzun süre bırakılan tamponlar çok ender görülen ama ölümcül olabilen toksik şok sendromu adlı bir enfeksiyonla ilişkilidir.

Bu nedenle tampon kullanıyorsanız:

♦ Âdet kanamanıza uygun en düşük emiciliğe sahip tamponu kullanın ve mümkünse bitmesine yakın günlerde tampon kullanmayın; âdet dönemi süresince zaman zaman hijyenik ped kullanın.

♦ Tamponları düzenli olarak değiştirin ve asla bir seferde birden fazla tampon yerleştirmeyin. Tampon yerleştirmeden önce ve yerleştirdikten sonra ellerinizi yıkayın.

♦ Gece için yatmadan önce temiz bir tampon yerleştirin ve sabah kalkınca çıkartın»

♦ Âdet döneminin sonunda tamponu çıkarmayı unutmayın. Çıkarıp çıkarmadığınızı hatırlayamıyorsanız mutlaka kontrol edin.

Çoğu genç kızın odasının duvarları pop yıldızları ya da dizi film oyuncuları gibi ulaşılmaz sevgi nesnelerinin boylu boslu» kaslı, yakışıklı erkekler posterleriyle süslenmiştir. Bazen bir genç kız kendine yakın birine tipik olarak bir otorite figürüne tutkuyla bağlanır, örneğin; bir öğretmene ya da gençlik kulübü başkanına. Çoğu zaman bu zararsız bir fanteziden öteye gitmez ve genç kız ilk gerçek romantik ilişkisini yaşadığında kendiliğinden geçer gider.

Eğer sevgi nesnesi tanıdığınız biriyse ve tutku kontrolden çıkıyorsa, o kişinin kulağına bir şeyler fısıldamak gerekebilir. Ruhsal olgunluğa erişmiş herhangi bir yetişkin, kendine tutkun bir genç kızın bu ilgisinden rahatsızlık duyar ve durum çok uç noktaya varırsa onu incitmemeye çalışarak ümidini boşa çıkarmak zorunda kalabilir. Sorun yaratan diğer sevgi nesnesi tipidir; bu ego tatmini oyunundan . keyif alan ve uygun olmayan bu ilgiyi cesaretlendiren kişi. Ancak korkularınızı ve endişelerinizi bu kişiyle paylaşırsanız durumla ilgilendiğinizi ve kızınız için en iyi olanı yapmaya çalıştığınızı anlayacaktır. Ne olursa olsun, 18 yaşından küçük bir kızla cinsel ilişkiye girmek yasalara aykırıdır.

Gençlik tutkuları ergenlik çağındaki kızlar için normaldir; ancak nadir ve uç örneklerde genci depresyona ya da alkol veya uyuşturucu kullanımına duyarlı hale getirebilir. Aşkının karşılıksız olması nedeniyle gururunun incinmesi ona acı çektiriyor olabilir; bunlar iştah kaybı ve kendini değersiz hissetmenin eşlik ettiği gerçek ıstırap duygularıdır, Anne babaların incelikli bir anlayış göstermeleri hafife alma ya da dalga geçmekten kaçınmaları ve çocukluk aşkının “gerçek aşk” kadar can yaktığını unutmamaları gerekir,

« Coşup taşan hormonlar

Genç bir kızın yaşamındaki en büyük fiziksel değişim (30-40 yıl sonra menopoza girene kadar) buluğ çağının başlamasıdır.

Buluğ çağı genellikle 10-12 yaşlarında başlar ama 9 ila 15 yaş arasındaki dönem buluğ başlangıcı için normal kabul edilir. Her ne kadar genç bir insanın gelişiminde bu döneme özel bir ad verilse de aslında bu dönemde olanlar bütünden ayrı bir olay değildir; çok aşamalı büyüme sürecinin yalnızca bir parçasıdır. Ancak yaşamın bu döneminde ortaya çıkan değişikliklerin kesinlikle çarpıcı fiziksel ve ruhsal etkileri vardır.

Beynin derinliklerinde hipofiz bezi iki hormon salgılamaya başlar: FSH (folikül uyarıcı hormon) ve LH (lüteinîzan hormon). Bu iki hormon yumurtalıkları uyararak yumurta ve başka hormonlar üretmek üzere harekete geçirir. En önemli hormon östrojendir; ancak progesteron ve az miktarda testosteron da üretilir.

Stres ve Duygu Durumu Dalgalanmaları

Bunlar “yaşamınızın en güzel yılları” olabilir ama aynı zamanda başkalarına bağımlı olmaktan bağımsızlığa, çocukluktan kadınlığa doğru son derece önemli bir geçiş zamanıdır. Herhangi bir değişiklik, strese neden olur ve küçük bir değişiklik beraberinde büyük bir stresi getirebilir. Günümüz toplumu ergenlik çağındakiler üzerinde gerçekçi olmayan ideallere bağlı kalma konusunda çok yoğun bir baskı uyguluyor. Gençler onlara nasıl görünmeleri, nasıl konuşmaları ve davranmaları gerektiğini söyleyen görüntülerin bombardımanı altında yaşıyor; dış görünüşün ya da sahip olduklarının yaptıklarından daha önemli olduğu mesajını beyinlerine işleyen görüntüler.

Buna bağlı olarak para, daha doğrusu parasızlık ergenler için önemli bir sorundur. Bazıları için akranlarına uyum sağlamak da bazen çok güçlü bir baskı unsuru olabilir ve kendini farklı ya da yetersiz hisseden herhangi bir ergende depresyon gelişmesine yol açabilir. Bunun dışında kızların genellikle çok yoğun hissettiği başka baskılar da vardır: Önemli sınavlarda başarılı olmak ve anne babalarının beklentilerini karşılamak gibi.

Bazı genç kızlarda süresi birkaç saat ile günler arasında değişen gerginlik, düş kırıklığı, sıkıntı, üzüntü ve geri çekilme gibi stres belirtilen görülebilir. Bazıları hareketli bir sosyal yaşama dalarak sorunu görmezden gelir ve bu yaşam tarzını alkol ya da uyuşturucularla daha da ileri götürür.

Kızlar arkadaşlarıyla erkeklere göre çok daha fazla konuşma eğilimindedirler. Bu strese neden olan etken arkadaşların kendisi olmadığı sürece (özellikle de görünüş ve erkeklerle ilgili rekabete bağlı olarak!) çok önemli bir artıdır.

Bütün bu stres kaynaklarını genç kızların hızla değişen hormon düzeylerinin insafına kaldığı gerçeğiyle bir araya getirirseniz sonuçta şiddetli duygusal dalgalanmalar ve birlikte yaşanması zor bir genç kadınla karşı karşıya olmanız hiç de şaşırtıcı değildir. Aylık östrojen/ progesteron dalgalanmaları dışında kötü bir âdet öncesi sendromu da (AÖS) yaşıyor olabilirler. Bu durum erişkin kadınlarda bile hafif depresyona ve hırçınlığa neden olurken ergenlik dönemindeki kızlar AÖS’yle başa çıkma konusunda henüz çok acemidirler

Bütün bunların dışında, bir genç kız hızla değişen bedenine uyum sağlamaya çalışmaktadır. Çocukluk çağı ile kadın olma arasındaki bu ara dönem son derece kafa karıştırıcı olabilir Görüntüsü bir kadına benzese de ebeveynleri ona hâlâ bir çocukmuş gibi davranırlar. İşin aslı, onun da hâlâ bir çocuk gibi davranıyor olmasıdır.

Anne babaların, yaşamında yanlış giden her şey için günah keçisi ilan ettiği annesini sorumlu tutan, stres yüklü bir ergen kızla başa çıkmaları çok zordur. Bu denli yoğun bir düşmanlığın muhatabı olup sonra da diğer yanağını çevirmek güçlür ve hiçbir anne bunu her zaman başaramaz. Yine de duygusal fırtınaların arasında sakin dönemler olacaktır ve önemli olan iletişim kanalların! açık tutmanız ve kızınızın duygusal güvenlik ağı olarak her zaman onun yanında olduğunuzdan şüphe duymamasidır. Duygulan ve sorunlarıyla ilgili her konuda sizinle konuşabileceğini bilmelidir.

Sınav zamanı anne babalar kaygı dolu çocuklarının sağlıklı bir diyetle beslenmelerini ve yeterince uyumalarını sağlayarak onlara destek olabilirler. Destek verip anlayışla dinlemenin yanı sıra gecenin geç saatine dek televizyonun karşısında çakılıp kalmadıklarından ya da internette “chat” odalarında takılıp kalmadıklarından emin olmanız da önemlidir. Kızlar çalışırken düzenli olarak mola vermeli ve dışarı çıkıp temiz hava almalıdır. Spor yapmak gelişen bedenleri için yararlı olmakla kalmaz, insanın kendini iyi hissetmesini sağlayan hormonların beyinde salgılanmasını sağladığı için, stres ve depresyona karşı önemli bir koruyucu rol oynar.

Bazen olup bitenler “ergenlik sıkıntısının ötesine geçer. Depresyon daha ağır ve uzun süreli bir sorundur. Ancak bu yaş grubunda belirlenmesi güç olabilir; çünkü ergenlik dönemindeki bütün gençler, normal büyümenin bir parçası olarak olumsuzluk, geri çekilme, surat asma, hırçınlık ve antisosyal davranışlar sergilerler. Ne yazık ki gençlerde depresyon giderek daha sık karşılaşılan bir sorun haline gelmektedir. Ciddiye alınması gereken bu sorun, tedavi edilmediğinde körpe yaşamları soldurabilir ve yıllar boyu sürecek duygusal izler bırakabilir.

UYARICI BELİRTİLER:

Erişkin depresyonunda görülen pek çok belirtinin yanı sıra uyarı çanları çalan başka ipuçları da vardır:

* Okul başarısının bozulması.

* Kişisel hijyen ve görünümde değişiklik.

* Yıkıcı ve/veya meydan okuyan davranışlar,

* Halüsinasyonlar ya da garip inançlar

* İştah ve kiloda büyük bir değişiklik.

* Saldırganlık ya da huzursuzluk veya tam tersine, hareket edememe.

* Enerji kaybı ve yorgunluk.

* Kendini suçlu ve değersiz hissetme.

* Yaşamın yaşanmaya öeğer olmadığına inanma.

Depresyondaki gençlere yardımcı olacak pek çok “konuşma tedavisi” vardır ve aile hekiminiz sizi uzmanlara, genellikle de ergen ruh sağlığı konusunda bir uzmana yönlendirebilir Ailevi konular genellikle ergenlik çağı depresyonuyla bağlantılı olduğu için hekimler genellikle ebeveynlerin ve kardeşlerin terapi seanslarında bulunmasını isteyebilirler. Buna hiç de hevesli olmayabilirsiniz; fakat bir psikiyatra gitmeniz suçlandığınız anlamına gelmez. Unutmayın ki bunu kızınıza yardımcı olmak için yapıyorsunuz.

Ergenlik çağı depresyonunda ilaç tedavisi tartışmalı bir konudur. İngiltere’de 18 yaşından küçüklerde kullanılmak üzere yalnızca fluoksetin (Prozac) ruhsat almıştır; ancak bunun nedeni büyük ölçüde, üreticilerin konuyla ilgili çalışmalar! yapmış ve ilacın bir düzeyde yarar sağladığını kanıtlamış olmalarıdır.

Depresyondaki bir gencin beynindeki kimyasal değişiklikler erişkin beynindeki değişikliklerden farklıdır. Dahası beyin 20 yaşına kadar gelişimini sürdürür. Antidepresanların ergenlik çağındaki gençlerde gerçekten de güvenli olup olmadığı ya da intihar riskini artırıp artırmadığı konusunda endişeler vardır. Bu nedenle en iyisi bir uzman tarafından reçete edilmeleri ve ilacı kullanan kişiye 24 saat göz kulak olabilecek birinin (özellikle de tedavinin ilk haftasında) bulunmasıdır.

Kahvaltı: Besleyici bir kahvaltı özellikle önemlidir. İyi bir kahvaltı, beden için yararlı olmasının yanı sıra zihni açar; boş mideyle okula gitmenin akademik başarıyı etkilediği kanıtlanmıştır. Kahvaltı yapmak, öğle yemeğinden önce sağlıksız atıştırmalarla mideyi doldurma riskini de azaltır. En iyi kahvaltı glisemik indeksi (Gİ) düşük olan enerjinin saatler içinde yavaş yavaş açığa çıktığı besinlerle yapılan kahvaltıdır. Giisemik indeksi düşük besinler için.

Abur cubur: Ergenlerin karşılaştığı en büyük güçlüklerden biri, yedikleri işlenmiş abur cubur gıdaları sınırlı tutmaktır. Hazır gıdalar aç bir ergenin boş midesini doldurmanın en kolay yolu olabilir; ama bu gıdalar sağlıksız tuz, şeker ve hidrojenize bitkisel yağlarla yüklüdür. Hazır gıdalarda (“fast food”), katı margarinlerde, çörek ve tatlılarda, bisküvilerde, bazı vejetaryen ve vegan sosisleri ile burgerlerinde bulunan bu yağlar, hayvansal yağlara göre çok daha sağlıksız ve damar tıkanmasına sebep olur.

Ne yazık ki damak zevki çok fazia tuz ve şekere alışkın olan bir ergen, daha sağlıklı gıdalar tatsız tuzsuz geldiği için bunları yemek istemez. Çocukken diyetlerine dikkat etmiş olsanız bile o iyi alışkanlıklar, akran baskısı ve reklamların çekiciliği karşısında bütünüyle geri plana itilebilir.

Tuz ve şeker: Ergenlerin diyeti hâlâ haddinden fazla tuz (tavsiye edilen günlük miktar 6 gram tuz, yani 2,5 gram sodyum) ve şekerle yüklüdür. Üreticilerin yiyeceklere tuz ve baharat eklemeleri çok daha ucuz bir yol olduğu için hazır gıdalar çok fazla tuz içerir.

Örneğin; McDonald’s’ın çikolata “shake”inde yaklaşık 329 mg, vişneli turtasında ise 456 mg sodyum olduğunu öğrenmek size şaşırtıcı gelebilir Aldığımız günlük tuz miktarının yaklaşık yüzde 75′i kahvaltılık gevrek, soslar, hazır yiyecekler, cips ve çerezlerden kaynaklanır. Tuz 56 içeriğini kontrol etmek açısından etiketleri okumak önemlidir.

Rafine şekerdeki yoğun kalori, ergenlik çağındaki obezite ve diş sorunlarının suçlusudur ve çok sevilen hazır gıdalarda bol miktarda bulunur. Basit kimyasal yapısı nedeniyle şeker hızlı biçimde yüksek düzeyde enerji sağlar ve hemen ardından kan şekeri düzeyleri aynı hızla düşer; dolayısıyla aynı gıdadan daha fazlası tüketme isteği doğar. Ne kadar çok şeker yerseniz o kadar fazla şeker isterseniz. Tıpkı tuz gibi, şeker de bağımlılık yaratır.

Atıştırmalıklar: Ergenler öğünler arasında acıkırlar. Sağlıklı atıştırmalıkları (özellikle meyve) tercih etmeleri yönünde onları destekleyin; 13-25 yaşlarındaki kızların yüzde 15′inden azı her gün yenmesi tavsiye edilen 5 porsiyon meyve ve sebzeyi tüketmektedir. Ayrıca bir parça meyve yemek iştahını kesmeyeceği için 1 -2 saat içinde yiyeceği sağlıklı ana öğüne de engel olmaz. Okul çantasında ezilmiş bir muz ya da elma taşımak istemeyen veya bir küçük portakalı soyma zahmetine katlanamayacak bir kız için kuru meyve ya da kuruyemiş de iyi bir seçenek olabilir.

Vejetaryenler

Ergenlik çağında pek çok genç kız vejetaryen diyete başlamak ister. Sıklıkla vejetaryen diyetin et içeren bir diyetten “daha iyi” oldu ğu iddia edilirse de bazı vejetaryen diyetler son derece sağlıksızdır; herhangi bir diyet için geçerli olduğu gibi dengeli bir besin karışımı sağlamak gerekir.

Ne yemelisiniz?

İyi bir vejetaryen diyetin anahtarı olabildiğince çeşitli bitkisel gıdaların tüketiimesidir. Çeşidi ne kadar az tutarsanız besin gereksinimlerinizi karşılama olasılığınız o kadar azalır. Bir numaralı kural şudur: Ne kadar renklîyse, o kadar yararlı!

Proteinlerdeki aminoasitler büyüme için yaşamsaldır ve en iyi kaynak et ile balıktır. Ancak inek sütü, az yağlı peynir, baklagiller, ekmek, tahıllar, kuruyemiş, fıstık ezmesi, tofu ve soya sütü de iyi birer protein kaynağıdır. Yine de tek bir kaynağa bel bağlamayın; dengeli bir aminoasit karışımı sağlamak için gün boyunca bitki proteinlerinin karışımını tüketmeyi hedefleyin.

Ne eksik kalıyor olabilir?

Vejetaryen diyetin ergenlik çağında taşıdığı en büyük risk, demir ve B12 vitamin eksikliğidir (bunlar esas olarak ette bulunur). Demirden zengin besinler arasında brokoli, üzüm, karpuz, ıspanak, börülce, şekerkamışı melası, nohut ve barbunya, demir takviyeli kahvaltılık gevrekler yer alır. Emilimi artırmak için demirden zengin besini, C vitamininden zengin besinle birlikte tüketin. B12 vitamini maya özütünde (örneğin; İngiltere’de sıkça tüketilen bir kahvaltılık olan “marmite”), takviye edilmiş ekmek ve kahvaltılık gevreklerde bulunur.

Diyetinizde her gün en az üç iyi kalsiyum kaynağına yer verin. Kalsiyumu inek sütü ve süt ürünleri, kalsiyum sülfatla işlenmiş tofu, yeşil yapraklı sebzeler, kalsiyumla takviye edilmiş soya sütü ve portakal suyundan alın.

Bir diğer olası sorun, sağlıklı bağışıklık sistemi için gereken ve esas olarak et ile balıkta bulunan selenyumdur. Selenyum ayrıca kuruyemişte (özellikle Brezilya cevizi) ve daha az miktarda olmak üzere ekmek ve yumurtada bulunur.

Yeganlar ve diğer kısıtlı diyetler

Ergenlik dönemindeki bazı kızlar, daha da uç düzeyde kısıtlı diyetlere geçmek isterler; bu diyetlerin birkaç hafta süreyle uygulanması nadiren zarar verse de besin gereksinimlerinin bu denli yüksek olduğu bîr dönemde bu tür diyetlere devam edilmesi bir süre sonra sorunlara yol açabilir. Vegan diyetleri (süt ürünleri ve yumurta da dahil, hayvan kaynaklı hiçbir ürünün tüketimine izin vermez), protein, demir ve B12 vitamini eksikliğine neden olabilir. Kızınız son derece kısıtlı bir diyetle beslenme konusunda inat ediyorsa, bir beslenme uzmanının tavsiyesini almak iyi bir fikir olabilir.

Ergenlik döneminde çok sık görülen sivilcenin, aslında daha ender raslanan değişik biçimleri de vardır.

Kıl-yağ keseciğinin klasik enfeksiyonu olan ergenlik sivilcesinin ya da gençlik sivilcesinin yanısıra, değişik koşullarda, az ya da çok ciddi, az ya da çok karmaşık durumlara raslanabilir. Bunlarda, sivilceli bir duruma değişik bozunlar eklenir; böylece kırmızı sivilce, ilaçlara bağlı sivilceler, doku ölümüne yolaçan sivilceler, keloyitli ve kong-lobata sivilceler ayırdedilebilir.

ERGENLİK SİVİLCESİ

Ergenlik çağında bir gencin sırtında yağ tıkaçlarını, küçük kistleri, irinli kesecikleri birleştiren ve çökük, derin nedbeler bırakarak gerileyen ergenlik sivilcesi.

Ergenlik sivilcesi çoğunlukla önemsenmez; çünkü, ergenlik çağında çok sık raslanan, yalın bir görünüm bozukluğu olarak ele alınır. Ergenlik çağında gerek kızlarda, gerek erkeklerde görülür; 30 yaşa kadar sürebilir.

NEDENLER

İki etmen içiçedir: Sebore (yağlı deri); enfeksiyon.

İlk etken olan sebore, çoğunlukla kıl-yağ kesecik deliğinin genişlemesi ve boynuzlaşmasıyla birliktedir (boynuzlaşma deliği tıkama eğilimindedir). Çoğunlukla aileseldir ve içsalgı bezlerinin çalışmasının arttığı dönemlerde (özellikle cinsellik hormonları) ortaya çıkışı kolaylaşır (bu, ergenlik döneminde ortaya çıkmasını açıklar).

Aslında, özellikle erkeklik hormonu (androjen) artışı yönüne doğru kayan hormon dengesinin bozulması, çok duyarlı olan kıl-yağ keseciğinin oluşturduğu hedef organ üstünde belirleyici rol oynar. Bununla birlikte bazı sinirsel etkenler, mide barsak bozuklukları, bir vitamin eksikliği de yağ etkinliğini artırabilir. Ayrıca, derinin alkaliliği, güneş altında kalmanın ters etkisi, bazı güzellik ürünlerinin ya da bazı ilaçların kullanılması gibi dış etkenler, yağ salgılanmasını kolaylaştırabilirler. Bu artmış yağ salgısı, kıl-yağ keseciği kanalında boynuzlaşmış ölü hücrelerle karışarak deriye açılan deliği tıkayan ve sıkmakla kurtçuk biçiminde dışarı çıkabilen yağ tıkacı yapar. Böylece oluşan yağ tıkacının çevresine eklenen enfeksiyon, genellikle beyaz ya da altın sarısı stafilokoklara ya da özel bir mikrop olan İCorynebacterium acnes’e bağlıdır. Bu sonuncusunun deri için büyük ölçüde tahriş edici olması, deri yağlarının yağ asitlerine çevrilmesindeki bir enzim olayına bağlıdır.

TEŞHİS

Klinik belirtiler

Ergenlik sivilcesi, kararsız nöbetlerle evrim gösterir. Bu nöbetler, kıl-yağ keseciklerinin büyüme, tıkanma ve iltihaplanma gibi değişik dönemlerine uyan öğeleri birleştirirler. Kapalı küçük kistler ve siyah noktalar ya da yağ tıkaçları başlangıç dönemini oluştururlar. Kesintili bir delik çevresi iltihabı, kıl çevresinde bir küçük deri çıkıntısı oluşturur. Küçük deri çıkıntısı, koni biçiminde küçük bir kabartıdır, hafifçe ağrılıdır ve irinli keseciğe doğru evrim gösterebilir. Bu biçimler önemsenmezse, ihtilat olarak küçük deri çıkıntılı irinli kesecikli sivilceye dönüşür; çünkü küçük kist, yağ tıkacı ya da koni biçimindeki iltihaplı öğeler ile üstlerinde irinli bir nokta bulunan küçük deri çıkıntılarını birleştirir.

İrinli kesecik, yırtılma ve kurumayla iyileşir ya. da az ya da çok sert, kırmızı iltihaplı bir halkayla çevrelenir. Bu halka yumrulu-irinli kesecikler, düğümlü ya da yumrulu bozunlar oluşturur. Eu bozunlarla gereksiz yere oynamak, enfeksiyonu öteki kıl keseciklerine yayar ve bozunlar çevresindeki tepkisel iltihap olaylarını artırır. Özellikle sinir hastası bazı genç kızlarda, derin ve silinmez bozunlara kadar varabilen koparılmış sivilcelerin durumu.

Sivilcenin önemli ve inatçı biçimleri, deri sıyrıklarının izi olan değişik boyutta nedbeler bırakır; çok sayıda, geniş, çöküntülü, kraterli ya da kabartılı sivilce biçimleriyse, az ya da çok kalın kıvrım biçiminde nedbeler bırakır.

Bu çok biçimli bozunların kesecikli yapısı, ergenlik sivilcelerinin özellikle çene, alın,şakaklar ve yanaklar üstündeki yağlı bölgelere yerleşmelerini açıklar. Omuzlar, göğsün üst bölümleri, sırt ve göğüs kemiği önü bölgesi de alışılmış yerleşim bölgeleridir.

Tamamlayıcı muayeneler

İlk dönemde laboratuvarda yapılan doku incelemesi, yağ bezlerinin büyümesi ile birlikte aşırı boynuzlaşmayla örtülen geniş kıl-yağ delikleri gösterir.

Daha sonra görünüm, apseleşmeye doğru değişir ve deri içinde küçük irin toplanmaları, keseciğin üst bölümünün yırtılma görünümleri, çevresel iltihapların oluşması gözlenebilir. Sonunda yoğun bir nedbeleşme dokusu, lifsel hücresel bir yapıyla kıl yağ bezinin yerine geçer.

EVRİM

Her zaman için iyicil olan ergenlik sivilcesi, ya âdet dönemleriyle ya da sindirim bozuklukları ile bağıntılı ya da güneşlenme dönemlerini izleyen düzenli nöbetlerle evrim gösterir. Genellikle 25 yaşa doğru bir azalma görülür. Ama kötü görünüşlü izler bırakması, ruhsal bozukluklara yolaçabilir. Bu yüzden, her türlü sivilcenin erken tedavi edilmesi gerekir; çünkü, geç dönemde tedaviye baş-lansa bile; sürekli kalacak izler bırakabilir.

HASTALIĞIN ÖTEKİ BİÇİMLERİ

Ağızdan alman ya da deriye sürülen bazı ürünler, yalın bir sivilceyi taklit eden zehirlenme ve ilaçlara bağlı sivilcelere, sivilcemsi durumlara yolaçabilirler.

Çok eskiden beri bilinen dış etkenler, hidrokarbürler ve klordur. Mineral yağların yolaçtığı yağ tıkaçlı ve çıbanlı sivilceye metalürji işçilerinde sık raslanır; önkol ile uylukların üst bölümlerine yerleşir. Bir meslek hastalığıdır, dolayısıyle önlenebilir.

Buhar halindeki klor, alışılmış yağlı bölgeler dışında yağ tıkaçlarına yolaçar. Briyantinler ya da antrasen artığı bakımından zengin güzellik ürünleri de benzer sivilcelere yolaçabilirler.

İç etkenler (ilaçlar), bir sivilcenin ortaya çıkmasına yolaçabilir ya da açığa çıkmasını kolaylaştırabilirler. Bunlar özellikle, genel yolla verilen kortizonlar, benzer görünümlere neden olan barbitürik asit türevleri, küçük deri çıkıntısı irinli kesecik oluşturmaya eğilimli iyot ve brom, çoğunlukla kırmızı ve bakışımlı küçük deri çıkıntısı düğümlere yolaçan B12 vitaminidir,

Ağız çevresi sivilcesi. Küçük kistli biçimlerin çok sık yerleştikleri bölge olan ağız çevresinde, gözle görünür olmaktan çok,elle algılanabilen ve iltihaplanmaya, irinlenmeye doğru nöbetlerle evrim gösteren küçük kistler.

AYIRICI TEŞHİS

Öğeleri daha tek çeşitli, daha az canlı, küçük deri çıkıntısız irinli keseciksiz. yağ tıkaçsız olan verem sivilcelerinden ve bir sarkoyidozun ya da bir döküntülü lupusun yaygın küçük öğeli biçimlerinden çok, ikincil frenginin ayırdedilmesi gerekir. Sivilcemsi küçük deri çıkıntılı-irinli kesecikli frengi bozunlarına, ikincil frenginin geç dönemlerinde raslanır; burun yanak kıvrımlarına ve dudakların birleşme yerlerine yerleştiklerinde, hemen frengiyi akla getiren yaygın, sert, kırmızı öğeler oluştururlar. Bakıra çalan renkleri ve kabarık oluşları hastalığa özgüdür. En küçük kuşkuda, bile, serum tepkimeleriyle teşhisin doğrulanması gerekir.

TEDAVİ

Sivilcenin tipine, yerleştiği kişiye, her sivilcenin evrim biçimine göre değişen pekçok tedavi vardır. Yerel kimyasal ya da fiziksel tedavilerle birlikte genel bir tedavi uygulanması, temel ilkedir.

Yerel tedavi

Yerel olarak, derinin aşın yağlılığını azaltmak, aşırı bir tepkisel deri yağı salgısının oluşmasını önleyerek enfeksiyona karşı savaşmak ve yağ tıkaçlarının oluşmasını kolaylaştırmak gerekir. Hastalık önem kazandıkça, derinin mikroplardan arındırılması daha da ilerletilir : İyotlu alkol, kükürtlü, katranlı sabunlar ya da kafurlu değişik sıvılar kullanılabilir.

Bazen, beden örtüsünün, kendi kendilerine hiç bir zaman iyileşme eğilimleri olmayan yerleşmiş küçük kistlerden arındırılması için deri temizlikleri zorunlu olabilir. Bu temizlikler, kistlerin ve yağ tıkaçlarının açılması ve bütün halinde çıkarılması biçiminde yalnızca hastanede yapılmalıdır. Duşlar ve ovma biçiminde yapılan masajlar da, bu öğelerin temizlenmesinde etkili olabilir.

Nedbeli biçimlerde, çukurlanmaları ve kabartıları yalnızca derinin soyulması düzenleyebilir. Derinin kazınması çoğunlukla yetersizdir.

Düzleştirme, döner çarkla derinin perdahlanması ve çökük nedbelerin yeniden yükseltilmesi girişimleri çok özel tekniklerdir. Uzman cerrahlarca gerçekleştirilmesi gereken bu girişimler, nedbeli sivilcelerde başvurulacak son çaredir.

Genel tedavi

Her şeyden önce, sivilceyi ciddileştiren ya da sürdüren çok sayıdaki etmeni ortadan kaldırmak gerekir. Birçok hekime göre, her şeyden önce bir sindirim bozukluğunu, bir kabızlığı, bir beslenme düzeni dengesizliğini düzeltmek zorunludur. Daha özel olarak, besinlerdeki şeker payının azaltılması, B vitaminlerinin verilmesi, genç kızlarda görülebilecek âdet bozukluklarının düzeltilmesi yoluyla aşırı deri yağı salgılanmasının durdurulmasına çalışılır. Bazı hekimlerin öğütlediği ağız yoluyla kullanılan gebelik önleyicilerin verilmesi de, bu çerçeveye girer.

Birçok hekime göre, günümüzde tetrasiklinler, sivilcenin denetim altına alınmasında en önemli olanaktır; tetrasiklinler antibiyotik etkilerinden çok, deri yağlarının birleşimleri üstündeki enzim etkileriyle rol oynarlar.

Büyük umutlar bağlanmış olan aşılar, aslında özellikle kabartılı biçimlerde etkilidirler ve iyi sonuç verirler.

SİVİLCE VE AKNELERİN OLUŞMASI VE EN ETKİLİ TEDAVİ YÖNTEMLERİ

♦ Bazı doğum kontrol hapları akneyi kötüleştirebilir. Bu konuyu hekiminizle görüşün.

♦ Polikistik över sendromunda görülen hormon dengesizliğinin bir belirtisi de olabilir.

♦ Kapalı komedonları sıkmak ya da koparmak durumu kesinlikle kötüleştirsr.

♦ Çok yoğun, ağır makyaj gözenekleri daha fazla tıkar. Cildinizi örtmek istiyorsanız kullandığınız markanın komedojenik olmadığına (komedon oluşumuna yol açmayan) dikkat edin.

♦ Sıcak ve ter gözeneklerin tıkanmaya eğilimini artırabilir. Göğsünüzde ya da sırtınızda komedon oluşumuna yatkınlık varsa doğal lifli kumaşlardan yapılmış giysileri tercih edin.

♦ Egzama için kullanılan güçlü steroitli kremler ve sara epilepsi tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar da akneyi kötüleştirebilir. Herhangi bir ilaç kullanıyorsanız bu durumu hekiminizle görüşün.

Bu arada birkaç yanlış inanışın da üzerinde duralım:

♦ Akne bulaşıcı hastalık değildir.

♦ Aknenin nedeni kötü hijyen değildir ama cildinizi makul ölçülerde temiz tutmanız akne sorununda yardımcı olur.

Akne kalıtsal da değildir. Annenizde kötü bir akne gelişmiş olması sizde de aynısının olacağı anlamına gelmez.

♦ Yağlı yiyecekler, çok fazla burger ya da cips veya çok fazla çikolata yemek akneye neden olmaz. Ama daha önce de belirttiğimiz gibi, sağlıklı beslenirseniz, cildinizin de sağlıklı olma şansı artar.

♦ Çok fazla su içerek akneyi tedavi edemezsiniz.

TEDAVİ: “Aman canım alt tarafı birkaç sivilce” yorumu, gençlerin duymak istediği türden sözler değildir. Onlar sivilcelerinden kurtulmayı ve iz kalmamasını isterler; doğru tedaviyle bu mümkündür. Ama her şey birdenbire olmaz, zaman alır ve genellikle birkaç yıl süreyle tedaviye devam edilmesi gerekir.

Tedavi seçenekleri şunlardır;

* Serum üretimini azaltmak.

* Gözenekleri açmak.

* Bakterilerin fazlasını öldürmek.

* İltihabı azaltmak.

Kendiniz için yapabilecekleriniz

Cildinizi pürüzsüz tutmak için yapabileceğiniz pek çok şey var; ama bunların hiçbiri eczaneden yığınla farklı ürün alarak bir servet harcamanızı gerektirmez. Söz konusu ürünlerin çoğunun içeriği benzerdir; formülleri birbirinden çok az farklılık gösterir. Bu nedenle içindekiler etiketini okumayı alışkanlık haline getirin. Aldığınız 3 ürün, genellikle 10 ürünün yapacağı işi görür.

* Öncelikle yüzünüzü sabun ya da antibakteriyel cilt temizleyicisiyle günde 2 kez yıkayın.

* Sonra cildinizi antibakteriyel tonikle silerek kalan yağ fazlasını ve kiri temizleyin.

* Üçüncü olarak benzi! peroksit içeren bir kremi cilt yapınıza bağlı olarak günde 1-2 kez uygulayın,

Akne genellikle âdet öncesi dönemde kötüleşir. Bu süreçte uygulanan tedaviyi artırmak gerekebilir. Benzi peroksit, sebum üretimini azaltır ve antibakteriyel etkisi vardır; ama aynı zamanda cildin kurumasına neden olabilir. O nedenle gücü daha düşük bir kremle (yüzde 2,5 ya da yüzde 5) başlayıp, gerekirse yavaş yavaş yüzde 10 içerikli bir kreme geçin.

Siyah noktalar sıkılabilir; böylece gözenek, içeride hapsolan sebumun dışarı atılmasını sağlayacak şekilde açılır; ama bu işlemi dikkatli yapmalısınız. En iyisi banyodan sonra cilt ılık olduğunda yapmaktır. Ellerinizi yıkayın ve parmaklarınızı kâğıt mendille sarın.

Bu işlemi kirli tırnaklarla asla yapmayın ve komedonian sarı bir başı olmadığı sürece sıkmayın; sıkarken de son derece dikkatli olun, kanamaya başlarsa hemen durun. Sert ve kırmızı şişlikleri asla ve asla sıkmayın; sıkarsanız yalnızca enfeksiyonun cilt altında yayılmasına ve öncekine göre çok daha kötü bir şişliğin gelişmesine neden olursunuz.

Hekimin yapabilecekleri

Eczaneden alıp da kullandığınız ürünlere rağmen komedonlar devam ediyorsa hekime danışın. Hekiminizin, bu konuda yapabileceği pek çok şey vardır; onun zamanını boşa harcamıyorsunuz.

* Sebum fazlasını kurutmak ve gözenekleri açmak için tretinoin ya da adapaien içeren daha güçlü kremler mevcuttur. Ancak bunlar ciltte kuruluğa ve tahrişe neden olabilecekleri için dikkatli kullanılmaları (özellikle ilk seferde) gerekir.

4- Antibiyotikler, özellikle de tetrasiklin ve eritromisin ciltteki bakterileri azaltabilir ve sarı başlı kapalı komedonlarda ya da sert, kırmızı şişliklerde etkilidir. Cilde doğrudan uygulanan krem ya da losyon şeklinin yanı sıra ağızdan alınan tablet şekli de bulunur.

* Doğum kontrol haplarının içeriğindeki siproteron asetat, testosteron düzeyini düşürür. Özellikle doğum kontrolüne de gereksinimi olan kadınlardaki akne tedavisi için iyi bir seçimdir.

Buraya kadar anlattığımız tedavilerin hepsi aile hekiminizin yazdığı reçeteyle alabileceğiniz ilaçlardan oluşur ve akne sorunu olan kadınların büyük çoğunluğunda son derece etkilidir Ancak ağır aknesi olan az sayıda kişinin reçeteye izotretinoin (ağız yoluyla kullanılan retinoid) yazabilen bir dermatologa başvurması gerekir.

Bu ilaç akne tedavisinde çok etkilidir; ama tatsız ve ciddi olabilecek depresyon, ciltte aşırı kuruma ve rahatsızlık hissi gibi yan etkileri de vardır. Anne karnındaki bebeğin gelişimini de etkileyebileceği için izotretinoin kullanan kadınların ilacı kullanırken ve bıraktıktan sonraki 3 ay içinde gebelikten korunması gerekir.

Cildi sivilcesiz tutmak için genellikle 5 yıl süreyle akne tedavisi uygulanır. Çoğu kadın 20′li yaşların başında bundan kurtulur; ama bazı kadınlarda akne yıllarca sürebilir ve bazen de 10 yıl ya da daha uzun süren aknesiz bir dönem geçirdikten sonra komedonlar tekrar çıkabilir. Üzgünüm; ama neler olacağını önceden kestirmek imkânsız; bekleyip görmek zorundasınız.

Ergenlik Sivilcelerinin Tedavisi İçin Gereken Şifalı Bitkiler:

Papatya, Pırasa, Nar kabuğu, Gül, Şahtere otu, Badem yağı, Sirke

Hazırlanış Şekli:

* Papatya, pırasa suyunda kaynatılır. Süzülerek elde edilen posası şahtere otu ilavesiyle pomad kıvamına ge­linceye kadar badem yağı ile yoğrulur. Hazırlanan bu po-maddan sivilceli mahale sürülür.

* Nar kabuğu sirke ile birlikte kaynatılır. Elde edilen sıvı gül suyu ile karıştırılır. Hazırlanan bu karışıma batırılan temiz bir pamukla sivilceli mahale pansuman yapılır.

* Gül, şahtere otu ve papatya sirkeli suda kaynatılır. Süzülerek elde edilen posası, krem kıvamına gelinceye kadar dövülmüş nar kabuğu ilavesiyle yoğrulur. Hazır­lanan krem, badem yağı ile yoğrularak sivilceli mahale sürülür.

* Şahtere otu kaynar suda yarım saat bekletilir. Elde edilen sıvı tülbentle süzüldükten sonra badem yağı ile karıştırılır. Hazırlanan karışımla sivilceli mahale komp­res yapılır.

Hormonlar, hepimizin vücudunda bulunan ve organları­mızın ya da sistemlerimizin belirli fonksiyonlarını etkileyen veya kontrol eden doğal maddelerdir. Örneğin, bir kadının âdet döngüleri (dönemleri) östrojen ve progesteron adı ver­ilen hormonlarca kontrol edilir.

Testosteron ise, ergenlik döneminde bir erkek çocuğunun sesinin kalınlaşmasını ve vücudundaki kılların çıkmasını, büyümesini sağlayan başka bir hormondur.

Hormon tedavisi bir tür kemoterapi midir?

Hormon tedavisi ilaçlarla tedavi olup, bu nedenle, muhteme­len bir tür kemoterapi de sayılabilir fakat hormonlar sitotoksik ilaçlar gibi aynı şekilde çalışmazlar.

Hormonlar Ne İşe Yarar,Hormon Tedavisi Ne Kadar Sürer.?

Hormonlar nasıl işe yarar?

Çoğu hormon tedavisi, vücuttaki hormonların dengesini değiştirerek işe yaramakta olup, bu da kanser hücrelerini etkiler. Steroidlerin de, kemoterapide kullanılan ilaçlar gibi sitotoksik etkileri bulunmaktadır.

Hormonlar nasıl verilir?

Hormonların en sık verilme yolu ağızdan tablet olarak alınmalarıdır. Bazı hormonlar ise iğne olarak yapılır, genellikle de kas içine.

Bir kür hormon tedavisi ne kadar sürer?

Hormon tedavisi genellikle aylarca ya da yıllarca sürer. Açıkça görüldüğü gibi, eğer bir kanser var ise ve tedaviye cevap vermiyorsa; tedavi kesilecek, onun yerine başka bir tedaviye başlanacaktır. Meme kanserinde olduğu gibi adjuvan tedavi olarak hormonlar verilirse, önceden belirlenmiş bir zaman süresince, genellikle de 2 ya da 5 yıl arasında ve­rilecektir. Araştırmalar bu tedavinin etkisinin 10 yıllık yaşam ve iyileşme üzerine olacağım göstermiştir.

Hormon replasman tedavisi alıyorum. Bu, hormon tedavisi ile aynı şey mi?

Hormon replasman tedavisi (HRT), menapoz sırasında oluşan şikayetleri tedavi etmek için kullanılır. Hormon tedavisi ise bazı kanserleri tedavi etmek için kullanılır. Her ne kadar her iki tedavi türü hormonları kullansa da, bunlar farklı farklı hormonlar olup, tedavinin amacı farklıdır.
Eğer kanserseniz, örneğin överlerinizin cerrahi olarak çıkartılmasında olduğu gibi tedaviniz erken menapoza gir­menize yol açmış ise HRT alabilirsiniz.

Hormon tedavisinin herhangi bir yan etkisi var mı?
Evet, fakat bunlar hangi hormonları aldığınıza bağlıdır. Eğer doktorunuz size hormon tedavisini öneriyorsa, ne tür etkiler ve yan etkiler beklemeniz gerektiği konusunda onunla konuşun.