■ FİZİK EGZERSİZ

Uygulaması oldukça basit ancak yararları konusunda yeterince bilgi sahibi olunamayan fizik egzersizden bahsetmek istiyoruz. Fizik egzersizin beden sağlığında yararı sonsuzdur.

• Fizik egzersiz hücrelerin yaşam süresini uzatır.

• Artan ve hızlanan kan akışından dolayı vücudun her organı her hücresi daha iyi beslenir.

• Düzenli yapılan egzersizden en çok faydalanan organ kalptir. Kasılma ve gevşeme özelliğine sahip kalbimizin içinde ve üzerinde yeni damarcıkların yeni kanalların oluşmasına yardım edecek olay egzersizdir. Böylece kalbe giden kan damarlarında onu besleyen damarlarda meydana gelen değişiklik sayısında artma kan miktarında da artma demektir. Kalp damarlarının ani tıkanması diyebileceğimiz kalp krizi geçirme ihtimalini de azaltır.

Ancak hiçbir zaman unutulmaması gereken nokta herkesin düzenli bir egzersiz programına başlamadan önce, hangi egzersizleri ne zaman, hangi metabolik durumda, ne kadar süreyle yapması gerektiği hususunda bir hekime muayene olunmasını tavsiye ederiz. Düzenli egzersizin diğer yararlarına gelince:

• Bel ve sırt ağrısını yok eder.

• Zihinsel ve bedensel gevşeme sağlar.

• Mevcut enerjide artış sağlar.

• Kişinin kendisine güveni arttırır.

• Endişelerde azalma sağlar.

MÜLTİPL SKLEROZ

Mültiplskleroz, merkezi sinir sisteminin ak maddesinde görülen bir hastalıktır; rastlanma sıklığı 100 000′de 40-50′dir. Çoğunlukla 15-40 yaşlan arasındaki genç kadınlarda görülür.

NEDENLER

Nedenleri henüz bilinmeyen bu hastalık, evrimini nöbetlerle sürdürür. Nedenleri konusunda üç farklı etmen ileri sürülmektedir: Virüsler; metabolizma; bağışıklık.

Ancak, nedenin virüslere bağlı olduğu konusundaki varsayım, hastalığın kökeninde hiç bir virüs bulunamadığı için doğrulanamamıştır.

Metabolizma varsayımı, hastaların lipit metabolizmalarındaki bir dengesizlikten kaynaklanmak-, tadır. Bu konudaki araştırmalar sürmektedir.

Bağışıklıkla ilgili bir etmen konusundaki varsayımlar, hastalık sırasında kanda beyin antikorlarının artmasına dayanmaktadır. Ama laboratuvar incelemelerinde, hastadan alınan lenfositlerin besi yerinde üretilen sinir hücreleri üstünde de etkili olduklarının anlaşıldığını belirtmek gerekir.

TEŞHİS Klinik belirtiler

Başlangıç evresinde, hastalık son derece çeşitli ‘biçimlerde ortaya çıkar. Evrim bazen yavaş yavaş ilerleyicidir (baş dönmesi, karıncalanma, görme bozuklukları) ama bazen de apansızın gelişir ve hastanın yaşamını tehlikeye sokabilir (alt üyeler felci, torbada sidik birikmesi, gırtlak kasınması).

Klinik bakımdan, teşhisin konulmasında aşağıdaki noktalar rol oynar:

—  hastanın yaşı (çoğunlukla gençlerde görülür);

—  sinirsel bozuklukların sistemli değil, dağınık olmaları (yani birbirinden çok farklı merkezlerde görülebilirler);

—  hastanın geçmişinin ve soy geçmişinin titizlikle incelenmesi (daha önce ortaya çıkmış, ama silik ve gizli kaldıktan sonra kendiliğinden düzelmiş nöbetleri ortaya çıkarabilir).

Bir ya da iki nöbet geçirildikten sonra hastada, aşağıdaki bozukluklardan bir ya da birkaçı gözlenebilir.

Felçler

Çoğunlukla yürümeyi engelleyen bir alt üyeler felcidir; genellikle bir kas sertliğiyle birliktedir. Ama yarım felç, tek bir üyenin felci ya da üçüz sinir, yüz siniri (tek yanlı bir yüz felci), göz hareket siniri (çift görme) gibi kafa sinirlerinin hastalanması da görülebilir. 

Ayrıca, hekim, muayenesi sırasında yumuşak damakta bir felç bulunup bulunmadığını da denetlemelidir.

Beyincik sendromu

Yürümede bir dengesizlikle birlikte ivegen bir denge bozukluğu biçimindedir ya da hareket bozuklukları (istemli hareketleri yaparken ortaya çıkan titremeler), eşgüdüm bozuklukları (asinerji, adiyadokokinezi), hareket sırasında uzaklıkların iyi değerlendirilememesi (yazı bozukluklarına yol açar) biçiminde ortaya çıkar.

Konuşma yavaşlamış, hasta kekelemeğe başlamıştır.

Duyarlık bozuklukları

Hasta karıncalanmalar, duyarlık azalması (ender olarak), deride daralmalar, büzülmeler ve bir sertleşme duyabilir. Ensesini büktüğünde, sanki sırtından bir elektrik akımı geçiyormuşcasına irkilir (niteleyici bir belirtidir).

Duyu bozuklukları

Az ya da çok şiddetli görme bozuklukları (çift görme), göz tembelliği (görme keskinliğinin azalması) ya da baş dönmeleri (çevredeki cisimlerin dönmesi duyumu) biçiminde olabilirler.

Teşhisi sağlamlaştırmak amacıyla, bütün bu belirtilerin yanı sıra, çırpınma nöbetleri, büzücü kas bozuklukları (farkına varılmayan sidik birikmesi ya da sidik kaçırma ve piramit dışı bozukluklar) araştırmak gerekir.

Tamamlayıcı muayeneler

Mültiplskleroz hastalarında, başlıca üç muayenenin yapılması gerekir: Göz muayenesi; kulak-burun-boğaz muayenesi; omurilik sıvısının incelenmesi.

Göz muayenesi

Bu muayenenin amacı, görmede ve özellikle renklerin seçilmesinde bir azalma olup olmadığını ortaya çıkarmaktır. Muayenede merkezde bir skotom (görme alanında koyu bir leke) bulunması ve görme siniri, diskinde bir renk açılması (görme sinirindeki bir sinir iltihabını belirtir) aranır.

Kulak-burun-boğaz muayenesi

Özgül testlerle, bölgede hastalığın aranmasına dayanır.

Belkemiğine iğneyle girme

Belkemiğine iğneyle girmenin amacı, alınacak omurilik sıvısında lenfosit, albümin ve özellikle globülin miktarlarında görülebilecek bir artışı saptamaktır.

Beyin elektrosunda ya da yapılacak öteki incelemelerde, sonuçlar genelde normaldir.

EVRİM

Hastalığın evrimi önceden kestirilemez. Az ya da çok uzun geçici iyileşme dönemleriyle kesilen nöbetlerle gelişir. Gebelik çoğunlukla, nöbetleri başlatıcı bir etmendir.

Başlangıçta hastalığın geleceği konusunda bir şey söylemek güçtür. 10-20 yıl evrimden sonra, denge bozukluğu ve kas sertliği sonucunda hastanın toplumsal ve mesleksel yaşamını önemli ölçüde etkileyen yürüme güçlükleri ortaya çıkar. Bunlara büzücü kas bozuklukları, sidik yollarında ve akciğerlerde enfeksiyon ihtilatları da eklenerek, hastayı ruhsal bakımdan yıpratır.

AYIRICI TEŞHİS

Genç hastalarda mûltiplsklerozun teşhisi güçtür. Omuriliğin öteki yozlaştırıcı hastalıklarıyla, beyin omurilik iltihaplarıyla, beyin urlarıyla ya da omuriliği bası altında bırakan öteki hastalıklarla ve bazı kas hastalıklarıyla karıştırılabilir. Hastalık belirtilerinin son derece dağınık olması, sinir sisteminde sınırlı ve yeri belirli bir bozunla karıştırılmalarını önler.

TEDAVİ

Hastalığın kesin bir tedavisi yoktur; bununla birlikte, çeşitli yöntemler evrimi yavaşlatabilmekte

ve hastanın toplumsal-mesleksel yaşamını bir ölçüde düzeltebilmektedirler. Söz konusu tedavi yöntemleri şunlardır :

—  kortizon ya da hipofiz ACTH hormonu türevleri olan iltihap sürecini durdurucu ilaçlar;

—  B grubu vitaminleri;

—  çok az yağ kapsayan bir beslenme rejimi;

—  hastanın etkinliğini elden geldiğince uzun sürdürmesi amacıyla başvurulan yeniden eğitim ve ruhsal tedavi.

Kasılmada, hareket nöronu uyarılır ve bu uyarının şiddeti, kasılmaya katılacak kas lifi sayısını, yani kas gücünü düzenler. Kas gerginliği, karşıt kaslar arasında dengelenmiş, sürekli bir kasılmadır. Özel bir devreyle düzenlenir: Kas liflerine paralel olan, kasın çekilme derecesine duyarlı olan ve «kas-sinir mekiği» adı verilen kas alıcıları, arka kök aracılığıyla, hareket nöronuna kadar duyusal lifler gönderirler. Demek ki kasın gerilmesi, refleks bir kasılmaya neden olur. Normal olarak sinirlenmiş bir kas, uykuda bile, belirli bir sürekli gerginlik içindedir.

Hareket siniri

Hareket siniri, kaslara ulaşan birçok hareket nöronundan oluşmuştur. Her hareket nöronu, yandaş liflere ayrılır (on kadardan yüzlercesine kadar); her yandaş lif, bir kas lifini sinirlendirir ve sinaps düzeninde oynatıcı son plak oluşur; bunların tümü hareket birimini oluşturur. Sinirsel akı, oynatıcı son plak düzeyinde kasın kasılmasına neden olan eylem potansiyelini başlatan ve asetilkolin adı verilen kimyasal bir madde salgılar.

Hareket nöronlarının uyarılması, çeşitli başlangıçlardan oluşabilir: Piramit yol; piramit dışı yol; refleks yol.

Omurilik refleksi

Yalnızca omurilik düzeyinde bir sinaps bağlantısı aracılığıyla, duyusal bir uyarıya yanıt veren hareket nöronunun istem dışı uyarılması sözkonu-sudur. Bu tek sinapslı reflekslerde, duyualıcı kasın içindedir ve kasın geriminde ya da boyunda ortaya çıkan değişikliklerle uyarılır. Omurilik içindeki sinapstan atlayan akı, hareket siniriyle gene aynı kasa döner. Propriyoseptif refleks, bunun en iyi tanınan örneğini oluşturur: Dizkapağı kirişi uyarıldığı zaman, istem dışı, hızlı, dörtbaşlı kasın kasılmasının yolaçtığı bacak gerilmesiyle birlikte olan kassal bir yanıt alınır. Burada refleks yayı, aynı organdan kalkıp, omurilik içindeki sinapstan atladıktan sonra aynı organa ulaşan ve kirişsel-duyusal alıcılar ile propriyoseptif duyu liflerini kapsayan zincir halinde bir devredir. Bu i lifler kendilerine uyan çevresel siniri izler, omurilik sinirinin arka kökü içinden geçer ve kendilerine uyan bölümün ön boynuz hareket nöronu düzeyinde, omurilik boz maddesi içinde sinaps yaparak sonlanırlar. Hareket lifi, omurilik siniri ön boynuzunu, çevresel siniri izler ve kasın oynatıcı son plağı düzeyinde sonlanın Böylece, dörtbaşlı kasın kirişi olan dizkapağı kirişine vurmayla, 4. bel omurilik sinirine uyan refleks yayının uyarılmasına, buna karşılık da, bacağı açan dört başlı kasın kasılmasına neden olunur.

Propriyoseptif refleks en yalın olanıdır: Tek sinapslı bir reflekstir; nöronlar arası bir sinapsla birleşen bir duyu lifi ile bir hareket lifini ilgilendirir. Bütünüyle bağımsız bir refleks değildir; paralel makaslayıcı yollar aracılığıyla, bir kasın hareket nöronlarının uyarılması,karşıt kasların hareket nöronlarının baskı altına alınmasına neden olur: Dizkapağı refleksi durumunda bacağın bükücü kaslarında olduğu gibi.

Eksteroseptif refleks, çok sinapslı, yaygın, temas, ısı ya da ağrı alıcılarının uyarılmasıyla başlayan bir reflekstir: Sözgelimi, işaret parmağının ucunun yanması, bütünüyle istem dışı olarak, elin çekilmesi, elin, önkolun ve kolun bükülmesi biçiminde yansıyan karmaşık bir harekete neden olur. Bu durumda, yeri iyice belirli alıcılardan gelen uyarılar, 6. arka kök aracılığıyla boyun omuriliğine ulaşırlar ve omuriliğin birçok bölümüne yayılarak, sonuçta bütün üst üyenin düzenli ve uzun süreli biçimde bükülme refleksine neden olurlar.

İstemli hareket yolunda, yalın bir devre aracılığıyla hareket nöronları işe karışır. Uyarılar, çıkıcı alın kıvrımlarından ve komşu kıvrım hücrelerinden kalkarlar; doğrudan doğruya karşı taraf o-murilik ön boynuzunun hareket nöronlarına ulaşan piramit demete uyan liflerle taşınırlar. Bu tek sinapslı bir zincirdir. Buna karşılık, başkalarıyla ilişkiyle ilgili hiç bir hareket, piramit dışı yolun denetimi olmaksızın gerçekleştirilemez. Buna örnek olarak, karşıt kasların büyük bir hızla çalışmasının düzenliliğiyle saniyede 16 nota vurma yeteneğinde olan piyanist gösterilebilir; uzun bir öğrenim sonucu ortaya çıkan bu otomatik hareket, hareket nöronlarını da işe karıştıran çok sinapslı, son derece karmaşık devrelerin yönetimi altındadır. Bu devrenin öğelerini çizimsel olarak şöyle açıklayabiliriz: Kas liflerine parelel olarak yerleşmiş kas-sinir mekiği, kasm çekilme ya da kasılma durumu üstüne bilgi veren duyusal lifler gönderir; bu duyusal lifler, özellikle hareket nöronlarına ulaşırlar ve kolaylaştırıcı ya da baskı altına alıcı bir etkiyle, sürekli biçimde kas gerginliğini düzenlerler. Kas gerginliği, çıkıcı alın kıvrımı önündeki alın alanları, beyincik ve kabuk altı merkezleri (çizgili çekirdekler, talamus, arka beyin merkezleri) tarafından denetlenir. Deri, kaslar, eklemler ve duyu organlarından (göz, denge organı) gelen duyusal lifler, bilgilerini talamusa, beyinciğe, beyin kabuğuna gönderirler; böylece, kas gerginliğinin ve reflekslerin sürekli denetimine, istemli hareketlerin eşgüdümleştirilmesine olanak sağlarlar.

BEYİNCİĞİN GÖREVİ

Beyincik hareket işlevini denetler. Kendisine gelen duyumsal (dengeyle ilgili) ve duyusal (bilinçsiz derin duyarlık) bilgiler sayesinde, kas gerginliğini, istemli hareketleri o anki gereksinimlere uyarlayarak, piramit ve piramit dışı yolları denetler. Karşu kasların kasılmasını dengeleyerek, hareketleri eşgüdümleştirir. Omurilik hareket nöronları düzeyinde olduğu kadar, beyin kabuğu düzeyinde de etki eder. Demek ki beyincik, hareket yolları üstüne paralel olarak yerleşmiş ve temel bir düzenleyici işlevi olan organdır.