Sağlık

YÜZEYSEL MANTAR HASTALIKLARI – DERMATOFİT HASTALIKLARI

Dermatofitler, derinin keratinleşmiş bölümlerine özel ilgi gösteren bir mantar türüdür. Keratin, üstderinin boynuzsu tabakası ile tırnak, saç ve kılların yapısına giren bir proteindir. Dermatofitler bu maddeyle kendi yapı öğelerini üretirler. Bu mantarların en çok bulundukları yerler, toprakta ve özellikle yüzme havuzlan diplerinde birikmiş kıl ve deri kalıntılarıdır.

Dermatofitlerin bazı türleri yalnızca insanlara özgü asalaklardır. Bazı türlerse hem insanda, hem de hayvanlarda bulunur; insanlara çoğunlukla evcil hayvanlar aracılığıyla bulaşırlar. Kuzey Afrika’ da çeşitli dermatofit hastalıklarının salgın bölgeleri bulunmaktadır.

Dermatofitlerin yolaçtıkları mantar hastalıkları son derece bulaşıcıdırlar (doğrudan temasla ya da çeşitli eşyalar aracılığıyla). Ancak, bu bulaşıcı özellik, kişinin yapısına göre değişmektedir. Bazı kimselerin mantarlara karşı çok duyarlı olmalarına karşılık, bazı kişiler mantarlardan asla etkilenmezler.

Biçimlerine, yerleşimlerine, bozunların niteliklerine ve üreme özelliklerine göre üç tip dermatofit ayırdedilir:

— hem kıllı, hem de kılsız deri üstünde etkili olan Microsporum’lar: Bunların başlıca cinsleri, bulaşıcı ve saçlı deride enfeksiyonlara neden olan M. audouini, köpek ve kedilerde enfeksiyonları başlatan ve insanlara da bulaşabilen M. canis, Uzakdoğu’da sık raslanan M. Ferrugineum ve genellikle toprak üstünde yaşayan bir tür olan M. gypseum’dur;

— epidermofitonlar (Epidermophyton): Bu sınıfta dikkati çeken tek asalak, kılsız deri üstünde (ayak, kasık) etkili olan E. floccosum’dur;

— trikofitonlar (Trichophyton): Kıllı ve kılsız deri üstünde etkili olabilirler. Başlıca türleri arasında T. mentagrophytes (deri, sakal, saç, ayak), T. rubrum, T. tonsurans (saçkırana neden olur), T. violaceum (tırnaklar ) ve T. schonleini (kelliğe yolaçar) sayılabilir.

KLİNİK BİÇİMLERİ

Kılsız deriyi etkileyen dermatofit hastalıkları

Bu tipteki dermatofit hastalıkları, çoğunlukla uçuk enfeksiyonlarını andırırlar. Çeşitli mantar türlerinin, özellikle Microsporum canis’in yolaçtığı hastalıklardır. Enfeksiyonun tipik görünümü yuvarlak, pullu ve kırmızı bir leke biçimindedir. Ortası pembeleşmiş lekenin kenar bölgelerinde kızarıklık artmış, pullar irileşmişlerdir. Bozunun bu görünümünün nedeni, mantarın ilk başlangıç noktasından çevreye doğru yayılıp, en taze bozunu çevrede vermesidir.

Ayrıca trikofitonların neden olduğu kerion celsi’de saçlı deride düğümsü sertlikler ve irinleşmelerle gelişen biçimler, T. rubrum’un yolaçtığı geniş, kızarmış ve pullarla kaplı kabuklu biçimler vardır. Bu sonuncusu likenleşmeye (yani kaşınan yerleri tırnakla kaşıma sonucunda sert bir bölge oluşması) doğru gelişebilir.

Deri kıvrımlarını etkileyen dermatofit hastalıkları

Yukardakilere benzer özellikler gösterirler; onlardan yerleşim bölgelerinin farklılığıyla, özellikle de bir kitap yaprağı gibi kıvrımların her iki yanına yayılmalarıyla ayrılırlar. En niteleyici olanı, kasık kıvrımında görülen Hebra egzamasıdır. Koltukaltlarmda ve kadınlarda memealtı kıvrımlarında da ortaya çıkabilir. Yerleşim merkezi neresi olursa olsun, oluşumuna ve gelişimine yardımcı en büyük etmen şişmanlıktır. Çoğunlukla Trichophyton rubrum’un sonucudur.

El ve ayakları etkileyen dermatofit hastalıkları

Çoğunlukla ayak parmakları aralarında görülürler. «Atlet ayağı» adıyla da anılan hastalık, çoğunlukla sporcularda ortaya çıkar (lastik ayakkabılar içinde aşırı terleme nedeniyle ya da’ havuzlardan bulaştığı için). Bir kaşıntıyla başlar. Bazen bölgede içleri bir sıvıyla dolu kesecikler oluşur ya da bir enfeksiyon eklenebilir. İlk merkez olan parmak aralarından sonra, bozunlar, el ayası ya da ayak tabanında yerleşebilirler.

Saçlı deriyi etkileyen dermatofit hastalıkları

Halk arasında «kellik» adı verilen bu hastalıklarda, asalağın yerleştiği saçlı deri tabaka tabaka dökülür ve saçlar kırılır. Çeşitli tipleri vardır.

Saçkıran

Çocuklukta görülür, bulaşıcıdır ve okullarda salgınlara neden olabilir. Ergenlik çağında kendiliğinden iyileşir. Saçlar bir büyüteçle incelenmeli ve bir kıskaç yardımıyla alman doku parçaları, mikroskopta incelenmeye gönderilmelidir.

Mihrospor kökenli saçkıran

Mikrosporların yolaçtığı bu mantar hastalıklarında, büyük boyutlu, yuvarlak, az sayıda saçsız alanlar görülür. M. audouini türünün neden olduğu saçkıranlar, yalnızca çocuklarda gelişir. Kedi ve köpeklerden bulaşan ve bütün bir aileyi etkileyebilen M. canis türü mantarlarsa, erişkinlerde de hastalığa yolaçabilirler.

Kılsız deri üstünde tipik trikofiton bozunları.

Epidermophyton iloccosumun egzaması.

geliştirdiği Hebra

Trikofiton kökenli saçkıran

Mikrospor kökenli saçkırandakinin tersine, saç dökülme tabakaları küçük ve çok sayıdadır. Hastalığın ilerlemesinin önüne geçmek için, saçların kökünden kesilmeleri gerekir.

Kabuklu kellik

Trichophyton schonleini’nin yolaçtığı bu hastalık, Kuzey Afrika ülkelerinde son derece yaygındır. Kafa derisinde kalın, sarımsı bir kabukla kaplı ve üstünde niteleyici çukurcuklar açılmış bir saçsız tabaka ortaya çıkar. Kabuktaki deliklerden birkaç tutam normal uzunlukta saç çıkabilir. Hastalık tedavi edilmezse sürekli olarak gelişir; saçsız alandaysa bir daha saç bitmez.

Tırnak mantar hastalıkları

Tırnak mantar hastalıkları el ve ayak tırnaklarında ortaya çıkarlar. Çeşitli biçimleri vardır:

— tırnak, serbest kenarından dibine doğru toza benzer sarımsı bir madde ile kaplanır;

— tırnak üstünde beyaz bir leke belirir ve giderek yayılır;

— tırnak incelir ve biçimi bozulur.

Dermatofitlere bağlı deri bozunları

Dermatofitlerin yolaçtığı bu bozunlar, birinci enfeksiyon merkezinden uzakta ortaya çıkarlar ve üstlerinde mikroskopik mantarlara raslanmaz. Mantar ya da ürünlerinin kan yoluyla yayılması, özellikle gövde ve üyelerde son derece değişik görünümlü (kurdeşen, egzama) alerji belirtilerine yolaçar.

PİTİRİYAZİS VERSİKOLOR

Çoğunlukla genç erişkinlerde, kılsız ve yağlı deri üstünde görülür.

Sütlü kahve renginde ve pullu lekeler biçimindeki bozunların en çok görüldükleri bölgeler göğüs, boyun ve kollardır. Bu lekeler, zaman zaman, parçalar halinde dökülürler. Güneş ışınlarının etkisi altında mantar bozunları renksiz biçim alabilir; yani, bozunlu bölgelerdeki deri pigment yitirerek rengi açılır.

Mantarları teşhis edebilmek için bozunlar üstüne yapışkan selofan kağıdı yapıştırılır; sonra bu parça, üstüne yapışan dokularla birlikte mikroskopta incelenir. Mikroskop altında mantarlar, iplikçikler ve salkım halinde sporlar biçiminde görülürler. Hastalığın tedavisinde haftada iki kez selenyum uygulanır. Tedavi iki hafta kadar sürer.

Malassezia furfur adlı mantar türünün başlattığı, dünyanın her bölgesinde oldukça sık raslanır.