Sağlık

İnsana ve çok sayıda hayvana ortak olan bu hastalıklara, kamçılı birhücrelilerden leyşmaniyalar yolaçar ve kan emici bir böcek olan tatarcığın sokmasıyla bulaşırlar.

Seçici olarak retikülum-endotel sistemini etkileyen bir hastalığa yolaçarlar; derin ya da yüzeysel yerleşimlerine göre, klinik olarak farklı 2 gruba ayrılırlar: İç organlardaki leyşmaniya hastalıkları; derideki leyşmaniya hastalıkları.

Leyşmaniyalar karaciğer, dalak, lenf düğümleri, kemik iliği, deri düzeyinde bulunan hücre içi asalaklarıdır.

Hücreler içinde çoğalır, bu hücreleri çatlatır ve öteki hücrelere yerleşirler. Yalnızca insanda değil, köpekte, vahşi etoburlarda (tilki, kurt, porsuk), vahşi kemiricilerde de yaşarlar. Besiyerine ekilince ya da taşıyıcı etkenin sindirim borusunda, leptomona’ya (çok hareketli ve serbest kamçılı uzun cisimcikler) dönüşürler.

BULAŞMA BİÇİMİ

Bulaşma biçimleri değişiktir:

— hasta tatarcıkların sokmasıyla;

— deri bozunlarına doğrudan temasla;

— kan aktarımıyla.

Taşıyıcı etken

Taşıyıcı etken, sıcak tropikal ya da ılıman bölgelerde yaşayan bir böcek olan tatarcıktır. Geceleri etkinlik gösterir, soktuğu yer ağrılıdır. Küçüktür ve bir cibinliğin gözlerinden geçebilir. Fırtınalı yaz geceleri (fırtınadan birkaç saat önce), tatarcıkların çıkışını kolaylaştırır.

KLİNİK BİÇİMLER

Derideki leyşmaniya hastalıkları

Şark çıbanı

Leishmania tropica’nın yolaçtığı şark çıbanı dünyada son derece yaygındır; özellikle Türkiye, Filistin, Arabistan, Türkistan, Hindistan’ın kuzeybatısı ve Pakistan’da, Afrika’da (özellikle Büyük Sahra çevresinde) ve Avrupa’da, Akdeniz kuşağı çevresinde görülür.

Başlangıç bozunu, bulaştırıcı sokmadan birkaç hafta sonra belirir. Önceleri deriden hafifçe kabarık bir lekedir; sonra küçük bir şişlik halini alır, kabuklanır ve yaralaşmaya doğru ilerleyebilir.

Bozunlar, açık bölgeler düzeyinde yeralırlar ve genellikle az sayıdadırlar. Evrimleri uzun sürer (birçok ay); evrim ağrısız ve ateşsizdir.

Silinmez bir iz bırakarak iyileşir ve bağışıklık kazandırır.

Alışılagelmiş bu biçimin yanısıra, derine yayılıcı ve yaralı kabartılı biçimleri vardır.

Amerikan orman leyşmaniya hastalığı

Uta biçimi

Başlangıç noktası deriden hafifçe kabarık bir lekedir (küçük deri çıkıntısı); bir düğüm halini alır ve yaralaşır. Derin ve tomurcuklu bir yaraya doğru evrim gösterir. Lenf düğümleri iltihabı belirgindir ve ikincil düğümlere sık raslanır. Evrim çok uzun sürer (1-20 yıl). Mukozalara yayılma, özellikle yüz bozunlarmda, dudaklara ve burna doğru olur. Bu yayılma, önemli doku yitimlerine yolaçar; ama kıkırdak bozulmadan kalır.

Espundia biçimi

Bozun, deri ve mukoza yayılmaları (metastaz) biçiminde yayılır ve özellikle burun mukozasını etkiler. Tomurcukludur, yayılıcıdır, burnu yıkar ve damaktan soluk borusuna, hattâ yemek borusuna uzanır.

Çok yaygın doku yitimlerine yolaçar ve çoğunlukla yaşamı tehlikeye sokar.

İç organlardaki leyşmaniya hastalıkları (kala-azar)

Leishmania donovani’ye bağlıdırlar. Kala -azar’m geniş bir coğrafi yayılımı vardır. Akdeniz kuşağında, Doğu ve Orta Afrika’da Güney Amerika’da ve Orta Amerika’da görülür. Fransa’da, Güney Akdeniz kıyısında özellikle 2-3 yaşındaki çocuklarda gözlenir (çocuklarda dalak yerleşimli kala-azar hastalıkları).

Klinik biçimler

Kuluçka dönemi klasik olarak sessizdir ve 1-4 ay sürer. Başlangıç bir gribi, hattâ birincil veremi taklit eden ateş nöbetleriyle nitelenir. Yavaş yavaş, solukluk artar.

Hastalığın yerleşme dönemi 3′lü belirtiyle özetlenir:

— düzensiz bir ateş;

— derin kansızlığı yansıtan bir solukluk («eski balmumu» rengi);

— karaciğer, dalak ve lenf düğümlerinde büyüme.

Bu tablo kötücül bir kan hastalığını akla getirir ve birçok çocuk, kan hastalıkları kliniklerine gönderilir. Oysa kala-azar hastalığının, evrimini taklit ettiği ivegen kan kanserlerinden farklı bir tedavisi vardır ve tedavi edilmeyen hastalarda hızla ölümle sonuçlanır.

Kala-azar ülkelere göre değişik görünümler alır:

— Hindistan’da, belirtilere deri belirtileri eklenir (yüzde ve gövdede renksiz lekeler);

— tropikal Amerika’da, son derece tehlikeli bir hastalıktır.

TEŞHİS

Teşhis, derideki leyşmaniya hastalıkları için yarada, iç organlardaki leyşmaniya hastalıkları için de göğüs kemiğine iğneyle girilerek alman ilikte, leyşmaniyalarm aranmasına dayanır. Kandaki leyşmaniyalar da jelozda üretilebilir.

Kan sayımı, akyuvarların ve kan pulcuklarının azalmasıyla birlikte bir kansızlığı açığa çıkarır.

Protein elektroforezinde, toplam protein miktarında bir azalma ve gamaglobülinlerde bir artış gözlenir. Ayrıca, bağışıklık testleri uygulanabilir.

TEDAVİ

Özellikle çocukta çok erken uygulanmalıdır. Her ikisi de kas içi yoluyla verilen 2 tip ilaç vardır (diamidinler ve antimonlar).

KORUNMA

Coğrafi bölge gözönüne alınarak tatarcıklara ve asalak barınaklarına karşı savaşı içerir. Akdeniz kuşağında köpekleri taramak ve tedavi etmek gerekir; ama göçebe köpeklerde bu gerçekleştirilemez.’