Sağlık

Mantar hastalıkları insan ve hayvanlarda, mikroskopik mantarların yolaçtıkları enfeksiyonlardır.

İnsandaki bazı hastalıklara mikropların yolaçtığı anlaşılır anlaşılmaz,mantarların yolaçtığı hastalıklar ayırdedilmiştir; yani mantarbilim ve mikrobiyoloji paralel olarak gelişmiştir. Günümüzde 100 000 kadar mantar türünün varlığı bilinmektedir.

Ama bunlardan yalnızca 90 kadarı insanlarda hastalıklara yolaçar. (Bu doksan tür içinde zehirlenmelere yolaçan büyük boy mantarlar yoktur.)
Mantar hastalıklarına dünyanın her bölgesinde, yani her türlü iklim koşullarında raslanır. Mantarların bir bölümü yeryüzünün her yöresinde bulunurlar. Ama gelişmelerine en elverişli ortam, dünyanın sıcak iklimli bölgeleridir.

BİYOLOJİK ÖZELLİKLER

Mantarlar klorofilden yoksun, hücreleri gerçek bir doku yerine lifler (taller) oluşturan bitkilerdir. Bu birbirine karışmış lifler, sözgelimi, yenilmesi zararsız olan mantarlarda «şapka» bölümünü yapan miselyumu oluşturur.

İnsan bedeninde yerleşen mikroskopik mantarlardaysa, lifler (taller) şapka gibi oluşumlara yolaçmazlar; az ya da çok gevşek bir miselyumla dokulara işler ve özellikle birhücreli biçimleriyle organizmaya saldırırlar. Bu birhücreli biçimler (sporlar ve mayalar) öteki mikroplar gibi davranır, ama onlardan çevrelerini saran kalın bir selüloz zarı bulunmasıyla ayrılırlar.

Yüksek yapılı, yani klorofilli bitkiler, güneş enerjisi, karbondiyoksit ve toprağın mineral maddelerinden yararlanarak, yaşam için gerekli büyük moleküllerin (karbonhidrat, protein ve lipitler) sentezini yaparlar. Buna karşılık, mantarlarda (insan ve hayvanlarda da olduğu gibi) klorofil bulunmaması, besin gereksinmelerini karşılayabilmek için çeşitli organizmalardan yararlanmalarını zorunlu kılar. Mantarların bir bölümü ölü ya da cansız organik maddelerle beslenirler.

Bu türlere çürükçül (saprofit) mantarlar adı verilir. Bir bölümüyse canlı organizmalarda asalak biçimde yerleşmişlerdir ve mantar, yerleştiği canlı organizmanın zararına asalak olarak yaşar.

Mantarların insanda asalak yaşayan 90 kadar türü vardır ve dünyanın hemen her yerinde raslanırlar. Ama kır mantarlarının türlerine göre humuslu topraklar, parçalanmakta olan bitkiler, canlı ağaç dipleri, v.b. bölgelerden hoşlanmaları gibi, insanlarda asalak yaşayan mantarların da yeğ tuttukları bazı bölgeler vardır.

Sözgelimi, Candida albicans türleri genellikle insan ve hayvanların sindirim kanallarında yaşar; yüzeysel mantarlar, insan ve hayvanların keratinleşmiş dokularında (deri, kıllaı, saç, tırnak) ve topraktaki pislikleri üstünde yaşarlar; bazı türler, bitkilerde yerleşir, insanlara bir diken batması sonucunda bulaşırlar.

Birçok tür (Aspergillus, Mucor, Penicillium) de evlerde pislik, nem ve ısının yolaçtığı küfler üstünde yuvalanmışlardır. Havaya yayılan sporları (tohumlar) evdeki tozlara karışır. Yüzme havuzlarının dibinde de çok bol dermatofit bulunur.

Bu asalakların büyük bölümü, doğadaki öteki canlılardan da yararlanabildikleri için, insanlara çoğunlukla raslantıyla yerleşirler. İnsanlarda ancak organizmanın zayıfladığı durumlarda (bozunlar, genel durum bozuklukları) mantarlara yerleşme ortamı hazırlanmıştır.

Mantarların Candida (C. tropicalis, C. pseu-dotropicalis, C. paracrusei) ve bazı Geotrichum türleri, insan derisi üstünde hiç bir hastalığa neden olmaksızın (saprofit olarak) yaşarlar. Candida albicans ise çeşitli mukozalar üstünde (ağız, sindirim kanalı ve dölyolu mukozaları) yerleşmiş bir türdür. Bu mantar, çeşitli etmenlerin etkisiyle anormal derecede gelişerek asalaklasın

MANTARLARIN SINIFLANDIRILMASI
Su yosunları (algler) gibi, mantarlar da damarsız olan (iletici dokuların ve özsunun bulunmaması) çiçeksiz bitkiler (kriptogam) sınıflandırırlar; su yosunlarından klorofil bulunmamasıyla ayrılırlar.

Mantarların bitkisel yapılarını lifler (tal) oluşturur. Üremeleri bazı türlerde eşeyli sporlar, bazı türlerdeyse eşeysiz sporlarla olur.

Yalın yapılı mantarlar

Lifleri bölmelere ayrılmamıştır. Başlıca türleri şunlardır:

— içinde çok sayıda çekirdek bulunan bir protoplazmadan oluşmuş miksomiçetler;

— genellikle bitkilere özgü asalaklar olan fikomiçetler;

— küflere neden olan (ekmek üstünde, reçel üstünde, odun üstünde, v.b.) zigomiçetler; bu türlerin bir bölümü (Mucor, Basidiobolus, Entomophtora) insanlarda hastalıklara yolaçabilirler.

Yüksek yapılı mantarlar

Lifleri bölmelere ayrılmış, üreme organları iyi gelişmiştir.

Basidiomiçetler

Bunlar, mantarların bilinen en klasik türleridirler; iki grupta toplanırlar: Zehirli, zehirsiz.

Askomiçetler

Sporları «ask» adı verilen özel bir kese içinde oluşmuştur; mayalarının (tek tek hücrelerin tomurcuklanmasıyla çoğalan mantarlar) doğada pekçok çeşidi vardır; en çok alkol mayalanmaları bira mayası, şarap ve ekmek hamurunda görülür.

Askomiçetlerin bir alt sınıfından olan Crypto-coccaceae cinsi mayalar (eşeysiz üreme gösterirler) insanlarda hastalıklara yolaçabilirler. Başlıcaları Candida, Cryptococcus, Trichosporon, Pityrospo-rum, Torulopsis ve Rhodotorula’dır.

Bir başka alt sınıf olan öaskomiçetlerde ask adlı kesecik, bir meyve içine yerleşmiştir. Öaskomiçetler deriye yerleşen mantar hastalıklarına neden olurlar. Hastalıklara yolaçabilen öteki mantarlar arasında Aspergillus, Scopulariopsis. Allescheria türleri ve penisilinin elde edildiği Penicil-lium sayılabilir.

Adelomiçetler

Bunlara tam olmayan (kusurlu) mantarlar da denir: Eşeyli üreme biçimleri yoktur, Geotrichum gibi bazı türlerde üreme, liflerin parçalanmasıyla oluşan sporlarla. Phialophra gibi türlerde ise konidiler aracılığıyla olur.

Adelomiçetler sınıfına sismatik konumları henüz belirlenmemiş bazı mantar tipleri katılır: Histoplasma; Blastomyces; Sporotrichum.

Aktinomiçetler

Yakın bir tarihte bakteriler grubundan olduklarının anlaşılmasına karşın (Koch basiline büyük ölçüde benzerler), aktinomiçetler günümüzde hâlâ mantarbilimin alanında incelenirler.

Mantar hastalıkları klinik özelliklerine göre şöyle sınıflandırılırlar:

— deri, tırnak, kıl ve saçları etkileyen derma-tofitlerin yolaçtığı yüzeysel mantar hastalıkları;

— Candida albicans’ın yolaçtığı kandida hastalıkları (gerek yüzeysel, gerekse derin,yani iç organlar yerleşimli olabilirler);

— derialtı mantar hastalıkları;

— daha ciddi olan derin mantar hastalıkları.