Sağlık

Tipik sinir hücresi, sinir dokusunun yapısal ve işlevsel birimi olan nörondur. Bu hücrenin bir ya da birçok uzantı çıkaran bir gövdesi vardır: Merkezi sinir sisteminin boz maddesini (gri madde) oluşturan hücre gövdeleri ve sinir düğümleri. Her gövde bir çekirdek ve çevresi zarla çevrili bir sitoplazma (hücre plazması) kapsar; boyu alyuvardan 10 kat daha büyüktür; miyelinleşmemiş kısa çıkıntılar biçiminde protoplazma uzantılarıyla (dendritler) ve silindir eksen ya da asıl sinir lifiyle (akson) uzanır. Silindir eksenler, Schvvann hücrelerinden yapılı koruyucu bir kılıfla, çoğunlukla da yağ ve proteinden yapılı parlak bir kılıf olan miyelin ile çevrilidirler. Miyelinle çevrili lifler, çevresel sinirlerin ve merkezi sinir sisteminin, ak maddesinin temel öğesini oluştururlar. Sinir lifi, ya öteki nöronlarla (bu tür sürekliliğe nöronlar arası sinaps denir), ya hareket ettirici bir öğe (kas sinir sinapsı) ya da duyu alıcı bir öğe (sözgelimi derinin ısı alıcıları) aracılığıyla bir devrenin bitimiyle sıkıca ilişkiyi kuran düğme biçimi şişkinliklerle sonlanır. Böylece, boz madde, büyük yoğunlukta hücre gövdeleri ve protoplazma uzantılarıyla, ak madde de, sinir akısını uzaklara taşıyan miyelinli sinir lifleri demetleriyle nitelenir.

Ayrıca, «nörogli» adı verilen başka hücrelerin de destek olma ve eşlik etme görevleri vardır. Bunların bazıları «Schwann kılıfı» denen silindir eksen kılıfını oluştururlar; bazılara (astrositler gibi) ak maddenin yüzeyini örterek, kılcal damarlarla köprüler oluştururlar ve sinaps aralığını doldururlar; bazıları da miyelin üretir ya da metabolizma artıklarını ortadan kaldırırlar.

Sinir hücresinin uyarılabilme ve iletebilme yeteneği vardır; hücre gövdesinde hazırlanan sinirsel bir bildiri, silindir eksen (akson) boyunca ilerleyerek sinapsa kadar gelir; sonra başka bir nöron tarafından alınır. O halde bir anda 2 olgu ortaya çıkar: Birçok nöron zinciri, başlangıç akımını, hiç değişmeden yapım noktasından çok uzaklara kadar taşıyabilirler; ama sinapslar aynı zamanda, başlangıç bildirisini değiştirmeye olanak sağlayan yardımcı ya da karşıt birçok nöron arasında az ya da çok karmaşık bir yön değiştirme yeri de olabilirler. Aynı nöron üstünde onu uyaran, baskı altına alan, tek kelimeyle çalışmasını denetim altına alan değişik davranışlı birçok lif toplanabilir.

Sinir etkinliğinin bu iç mekanizması, karmaşık biyokimyasal bilgilere başvurmayı gerektirir: Bütün sinir hücreleri iyon metabolizması (sodyum, potasyum,klor) ile kendi zarlarının 2 yüzü arasında, «dinlenme potansiyeli» adı verilen sürekli bir elektrik potansiyel farkı oluştururlar(-90 mV). Bu iyon hareketleri, hücrenin genel metabolizması içindeki bir enerji yitimi karşısında oluşurlar. Fizyolojik ya da yapay (elektrik) bütün uyarılar, zar iyonları oranında değişmeye neden olur ve aynı anda, silindir eksen hücreleri uzantıları boyunca ilerleyen «eylem» potansiyeli ortaya çıkar. Bu potansiyel, silindir eksenler boyunca elektrotlar batırılarak izlenebilir; böylece, sinir akımının hızı da ölçülebilir: Saniyede birkaç metre.

Akımın sinapsa ulaşması, sinaps aralığına, nöronun zarını sodyum iyonlarına karşı geçirgen hale getirme yeteneği bulunan ve böylece zarın kutuplaşmasına ve sinaps sonrası eylem potansiyelinin sürmesine neden olan kimyasal maddeler salınmasına yol açar. Sinapsdan geçiş 1/1000 saniye gibi çok kısa bir sürede gerçekleşir. Sinirsel bildiri, sinirsel akıdan başlayarak kodlanır. Uyarı sıklığı şiddetini belirleyen ard arda akı dalgaları gibi görünür. Belirli bir devrede, sinaps bağlantılarından geçerek yolunu izleyen bildiri, değiştirilebilir, farklılaştırılabilir, kenetlenebilir ya da tersine birçok nöron ağına genelleştirilebilir.