Sağlık

Omuriliğin enine bir kesiti üstünde, çevrede ak madde ve ortada merkezi kanalın çevresinde boz madde açıkça ayırt edilir. Çekül düzeyinde orta düzlemin her iki yanında, hücresel merkez olan boz madde, bir ön boynuz ve bir arka boynuzla ay biçimini alır; miyelinli liflerden oluşan ak maddeyse, köklerin çıkış çizgileri tarafından 3 kordona (ön, yan ve arka) bölünür.

Ön ve arka kökler omuriliği, çevresel duyu ve hareket sinirleri ile özerk sinir sistemi sinirlerine bağlarlar. Her arka kökte, omurilik sinir düğümü denen bir şişkinlik bulunur. Arka kök içinden, omuriliğe gelen ve hücre gövdeleri omurilik sinir düğümü içinde bulunan duyusal lifler geçer. Ön kök içinden özellikle çizgili kasların hareket nöronları, miyelinli silindir eksenler (aksonlar) ve parasempatik lifler geçer.

Bu kısa anatomik incelemeden sonra, sinir sistemi son derece uzmanlaşmış, istemimize ve bilincimize bağımlı olmaksızın, işlevleri bir yandan yaşamımızın başkalarıyla ilişkili (başka kişilerle anlaşma, jestler, konuşma, duyarlık) görünümleri, öte yandan da istemsiz işlevlerin (sözgelimi kalp ve sindirim sistemi gibi yaşamı sağlayan organların düzenlenmesi) bütün görünümlerini kaplayan bir organ gibi görünür.

Mekanizma

Son derece yalındır: Sinir dokusu, yalnızca sinir hücrelerinden yapılmıştır. Her hücrenin görevi, uzantıları aracılığıyla, tıpkı bir lambayı yakan elektrik akımını ortaya çıkaran elektrik düğmesi gibi, sinir akılarını yaymak ve iletmektir.

Yapı

Sinirsel merkezleri, boz maddeyi oluşturan hücre gövdeleri oluşturur. Bu merkezler beyin kabuğu, çizgili çekirdekler, talamus, arka beyin, omurilik boz maddesi gibi bütün katlarda vardır. Sinir devreleri, sinapsların birleştirdiği, zincir halinde bir ya da birçok sinir lifinden oluşmuştur; yan yana yerleşmiş bütün devreler, ak madde kütlesini oluştururlar.

Yüzeysel duyarlık yollarının çizimsel görünümü (derideki temas, ağrı, sıcak ve soğuk alıcıları). —A. Tümbeyin. — B. Beyin sapı, — C. Varol köprüsü. — D. Soğanilik. — E. ve F. — Omurilik. — 1. Kuyruklu çekirdek. — 2. Talamus. — 3. Merceksi çekirdek. — 4. Kırmızı çekirdek. — 5. Kara bölge. — 6. Orta Reil şeriti. — 7. Soğaniliğin yan demeti. — 8. Reil şeriti. — S. Zeytinsi çekirdek. — 10. Talamus-omu-rilik demeti. — 11. Talamus-ağsı madde-omurilik demeti. — 12. Temas duyu yolu. — 13. — Sıcaklık duyu yolu.

Devrenin işlevi

Bir hareket ettirici devrede, beyin kabuğunda bulunan hücre gövdesi, birbirini izleyen birçok akıdan oluşan bir bildiri hazırlar; silindir eksen uzantısı, bu bildiriyi omurilik hareket nöronuna iletir; hareket nöronu da, lifi aracılığıyla bildiriyi kasa götürür ve kas kasılır. Duyurucu devrede ise uyarı, bir sinir lifinin ucunda özelleşmiş küçük bir organ (sözgelimi deri üstünde) olan çevresel bir alıcıdan gelir: Bildiri lif boyunca çıkar, 2 sinapstan geçer ve bildiriyi çözecek (temaslısı, ağrı) olan kabuk merkezine ulaşır.

GENEL DÜZENLENME

Genel düzenlenme 2 görünüm altında incelenebilir: Aşama düzeyi ve özel görevler. Merkezlerin aşama düzeyi belirgindir. En yüksek düzeyde beyin kabuğu yerleşmiştir; buradan istemli bildiriler çıkar ve duyduğumuz birçok duyu gene buraya varır. Beyin kabuğu, düzenler ve düşünür; bilincin bulunduğu yerdir. Bunun altında, otomatik işlevleri düzenleyen ve bilgileri denetleyen ara merkezler yerleşmiştir; bilinç, bu otomatik işlevler üstüne etki yapabilir (solunumu durdurmak, kas gerginliğini azaltmak gibi).                            ,

Ayrıca, omurilik düzeyinde, otomatik hareket merkezleri çok belirgindir: Burası refleksler düzeyidir. Büyük işlevlerse, karmaşık iletim yollarıyla iletilirler; bunların anatomik ve fizyolojik incelenmesi birbirinden ayrılamaz.

HAREKET YOLLARI

Hareket yolları 2 ayrı görünümü içerir: Apansız kararlı hareket olan istemli hareket yolu; bedenin ayakta tutulması, yürürken kolların sallanması gibi yarı istemli ya da otomatik hareket yolu.

İstemli hareket yolu

«Piramit» yola bağlıdır. Sinir lifleri 2 demete bölünmüştür: Kafa sinirlerine ayrılmış 1 kısa demet; omurilikten geçerek omurilik sinirlerine ayrılmış uzun demet. Önemli olan, piramit yol liflerinin büyük bölümünün çaprazlaşmış olmasıdır. Gerçekten, sol çıkıcı alın kıvrımının piramit sistem hücre bölümleri (beta hücreleri) ve bunlara uyan lifler, demetler halinde beyne girer, arka beyinden geçer

ve orta çizgiyi çaprazlarlar. Demek ki, kafa sinirlerine uyan demet, her sağ kafa sinirinin çekirdeğine lifler verir. Omurilik demetinin lifleri, soğancıkta sağa geçer, omuriliğin sağ yan kordonundan aşağı iner ve uçları boz maddenin ön boynuzu içinde hareket nöronunun gövdesiyle birleşir. Piramit yol, tek nöronlu ve ara sinapsı olmayan bir yoldur. Ondan sonra gelen hareket nöronu, silindir eksenini omurilik sinirinin ön boynuzu içinden kasa kadar gönderir.

Böylece, sol alın lobundan kalkan istemli hareket akıları, bedenimizin sağ yanının hareketlerini, sağ alın lobundan kalkan istemli hareket akıları da, sol yanının hareketlerini gerçekleştirirler. Demek ki, piramit yol, istemli motor akıları bedenin karşı yarısına taşıyan 1. nöronlar topluluğundan oluşmaktadır.

Yarı istemli ya da otomatik hareket yolu

Piramit dışı yola bağlıdır. Karmaşık olan görevi, piramit yol akılarının düzenlenmesidir. İstemli hareketlere eşlik eden otomatik hareketlerin gerçekleştirilmesi ve kas gerginliğinin denetimi, piramit dışı sistemden ileri gelir. Piramit sisteme oranla çok daha az türdeş (homojen) olan piramit dışı sistem, başlangıcını çizgili çekirdekler ve arka beyin düzeyinde yerleşmiş hücresel merkezlerden alır.

Omurilikteki piramit dışı yol lifleri, 2 grup halinde yol alırlar. Yan kordonda yerleşen 1. grup, üyelerin ince bükülme hareketlerini denetleyen bükücü kas hareket nöronlarıyla birleşir. Ön kordonda yol alan 2. grup, beden ve üyelerin köklerinin açıcı hareketlerini denetler, bedenimizin bizi çeviren boşluk içindeki durumu konusunda merkezlerine haber veren duyusal ve duyumsal bilgilerin etkisi altındadır:

Bu bilgiler talamus ve beyincikte birleşen duyusal liflerle gelirler. Beyincik hareketleri eşgüdümleştirme etkisini gösterir, karşıt kasların çalışmasını dengeler ve bunların gerginliğini denetler. Böylece, karmaşıklıkları ne olursa olsun, bütün hareket lifleri doğrudan ya da dolaylı olarak, gövdesi omurilik boz maddesinin ön boynuzu içinde bulunan ve omurilik siniri yoluyla bir kas birimini sinirlendiren sinir hücresine (hareket nöronu) ulaşırlar.

DUYU YOLLARI

Birçok çeşit duyarlık ayırdedilir: Derinin temas, ağrı, sıcak ve soğuk alıcılarına yanıt veren yüzeysel duyarlık; kemik, kas,kiriş, bağlar düzeyindeki alıcılardan doğan ve «bilinçli duyum», «bilinçsiz duyum» olarak ikiye ayrılan derin duyarlık; iç organ bölgelerini denetleyen alıcılararası duyarlık. Gövde ve üyelere uyan bütün duyusal lifler, omurilik sinirleri ve bunların arka kökleri aracılığıyla omuriliğe gelirler.

Yüzeysel duyarlık yolları

Hücre gövdeleri omurilik sinir düğümü içinde olan derinin duyu alıcılarından doğan lifler, arka boynuz içinden gelirler. Isı ve ağrı duyarlığını taşıyan bir lif, orta çizgiyi çaprazlayan ve yan kordonda omurilikten yukarı çıkan, arka beyinden geçen ve sonra talamusda bağlantı yapan bir nöronla birleşir. Kaba temas duyarlığını taşıyan lifler, benzer bir yol izlerler; ama bu yol omuriliğin ön kordonu içindedir. İnce temas duyarlığını taşıyan lifler, omurilik sinirinin arka kökünden doğrudan omurilik arka kordonuna geçerler ve soğancık düzeyinde bağlantı yaparlar; buradan da karşı tarafa geçip, talamusa kadar giderler.

Görüldüğü gibi, yüzeysel duyarlık yollarının tümü çaprazlaşmıştır; tümü talamus içinde birleşirler; sonra son bir demet de talamus ile çaper lo-bunun kabuğunu birleştirir. Bu yollar, çevresel du-yualıcılann sinirsel akılarını, duyumla ilgili karşı taraf çıkıcı çeper kıvrımına kadar taşırlar. Bütün bu yollar 3 nöronlu bir zincir taşımaktadırlar.

Derin duyarlık yollan

Bilinçli duyum yollan, ince temas duyarlığıyla aynı yolu izler. Bilinçsiz duyum lifleri, arka boynuza bir bağlantı yaparlar ve yan kordon içinden yukarı çıkarak, beyin kabuğuna gitmeden, beyincikte sonlanırlar. Beyincik, bu bilgileri otomatik hareketler yararına işler.

İnsanda, her arka kök tarafından duyusal olarak sinirlendirilen deri bölgeleri ayırdedilir (der-matomlar). Bu dermatomlar, omurilik içi hastalıklarında bozunlu bölgenin yerlerini bulmada teşhis değeri çok büyük olan arka kökle ilgili bölgelere uyarlar. 8 boyun, 12 göğüs, 5 bel, 5 kuyruk sokumu kemiği dermatomu vardır. Bir dermatom düzeyindeki duyarlık bozukluğu, buna uyan omurilik katındaki bozunun yerini belirler.

Derin duyarlık yollarının çizimsel görünümü (kemik, kas, kiriş ve bağlardaki duyualıcılan). — A. Tümbeyin. — B. Beyin sapı. — C. Varol köprüsü. — D. Soğanilik. — E. Soğanilik alt düzeyi.— F. Omurilik. — 1. Kuyruklu çekirdek. — 2. Talamus. — 3, Merceksi çekirdek. — 4. Reil şeriti. — 5. Kırmızı çekirdek. — 6. Kara bölge. — 7. Orta Reil şeriti. — 8. Kapalı çekirdek. — 9. Yan demet. — 10. Reil şeriti. — 11. Zeytinsi çekirdek. — 12. Goll çekirdeği. — 13. Burdach çekirdeği. — 14. Von Monakow çekirdeği. — 15. Reil şeriti. — 16. Goll demeti. — 17. Burdach demeti. — 18. Çapraz piramit’demet. — 19. Düz piramit demet.

ÖZERK SİNİR SİSTEMİ

Özerk sinir sistemi, iç organları, istem dışı düz kasları, kalp kasını ve pankreas, tükürük bezleri, gözyaşı bezleri gibi bezleri ve böbreküstü bezi öz-maddesini denetim altında tutar. Duyu lifleri, omurilik içindeki merkezleri ve hareket liflerini kapsar.

Duyu lifleri ve özerk sinir sistemi lifleri, iç organlar düzeyinde yerleşmiş alıcılardan gelir ve doğrudan doğruya, bağlantısız olarak, omurilik sinirleri ve arka kökler aracılığıyla omurilik merkezi kanalını çevreleyen boz maddeye giderler. Omurilik içindeki özerk sinir sistemi merkezleri, boyun alt ucuna (omurilik konisi) kadar omurilik boz maddesi düzeyinde yerleşmişlerdir.

Kafatasının sinirlenmesindeyse, özerk sinir sistemi çekirdekleri arka beyin düzeyinde yerleşmişlerdir. Lifler, gözbebeği için ortak göz siniri içinde, tükürük bezleri için yüz ve dil yutak siniri içinde ve akciğer-mide sinirinde yol alırlar. Görevleri değişik olan 2 özerk sinir sistemi ayırt edilebilir: Sempatik sistem; parasempatik sistem.

Sempatik sinir sistemi

Hücresel merkezlerden başlayarak sempatik hareket lifleri, omurgaya dik bir sinir düğümü zinciri üstünde, omurilik sinirinin ön kökünden türerler; göğüs boşluğu ya da karın boşluğu organları sinirleri aracılığıyla iç organları sinirlendiren 2. bir nöronla bağlantı kurarlar. Sempatik sistemin başlıca görevleri, gözbebeği kasının gevşetilmesi, kalp hızının artırılması, bağırsağın sağınma hareketlerinin kitlenmesi, makat ve sidik yolu büzücü kaslarının kasılması, bronşların genişletilmesi ve böbreküstü bezi öz maddesi tarafından adrenalin salgılatılmasıdır.

Parasempatik sinir sistemi

Hücresel merkezler omurilik boz maddesi içinde, özellikle kuyruk sokumu bölümlerinde ve iç organların büyük parasempatik siniri olan akciğer mide siniri (10. kafa sinirleri çifti) çekirdeği içinde yerleşmiştir. Lifler organlara ulaşır ve sinirlenen organlar düzeyinde yerleşmiş düğümcükler içinde 2. bir nöronla sinaps yaparlar. İşlevlerinin temel sonucu, gözbebeğini küçültmek, kalp hızını yavaşlatmak, barsak sağırıma hareketlerini hızlandırmak, makat ve sidik yolu büzücü kaslarını gevşetmek ve tükürük, gözyaşı, mide bezlerinin salgı yapmasını sağlamaktır.

Bu 2 sistem, aynı organlar düzeyinde, kabaca karşıt biçimde dengelenerek etki ederler: Sistemlerden birinin uyarılması, ötekinin baskı altına alınmasına neden olur; yaşamsal işlevlerin (kalp ve solunum ritmi, atardamar basıncı, sindirim işlevleri, travmalara karşı tepki, stres) dengeliliğini sağlarlar, beden sıvılarının ve içsalgı bezlerinin düzenlenmesine katkıda bulunurlar.